चंद्रग्रहणाभोवती मिथके

भारतात असे अनेक प्रादेशिक सण साजरे केले जातात, ज्यांत शेतीतील उत्पादने, प्राणी किंवा अगदी पर्वतांचीही पूजा केली जाते. तरीही, पौराणिक कथांशी निगडित असलेल्या विविध खगोलीय घटनांमध्येही भारतीय तितक्याच उत्साहाने सहभागी होतात. ‘चंद्रग्रहण’ ही त्यापैकीच एक घटना आहे. विविध समजुती आणि वैज्ञानिक शोध यांचा मेळ घालत, आपण चंद्रग्रहणाचे महत्त्व आणि त्याच्याशी संबंधित कथा जाणून घेणे वाचनीय ठरू शकेल.

चंद्रग्रहणाशी संबंधित भारतीय पौराणिक कथा

राहू आणि केतूची कथा (समुद्रमंथन) :

आपल्याला ज्ञात असलेले देव किंवा ज्योतिषशास्त्रातील ग्रह यांचा विविध पौराणिक कथांशी संबंध जोडलेला आहे. या कथा आणि त्यांचा ज्योतिषशास्त्रीय घटनांशी असलेला संबंध या गोष्टी या विषयातील रसिकांसाठी विशेष कुतूहल निर्माण करतात. चंद्रग्रहणाशी संबंधित एक लोकप्रिय कथा पुराणांमध्ये आढळते. चांगल्या आणि वाईट शक्तींमध्ये नेहमीच संघर्ष असतो, ही एक सर्वश्रुत बाब आहे. प्राचीन काळी देव आणि असुर यांच्यातही अशाच प्रकारचा संघर्ष झाला होता.

इंद्राच्या नेतृत्वाखालील देवतांनी ऋषी दुर्वासांच्या शापामुळे आपली शक्ती गमावली होती. त्यामुळे, ती शक्ती पुन्हा मिळवण्याचा मार्ग त्यांनी शोधून काढला. तेव्हा भगवान विष्णूंनी त्यांना ‘अमृत’ (अमरत्व देणारे पेय) मिळवण्यासाठी समुद्रमंथन करण्याचा सल्ला दिला. विशेष म्हणजे, यासाठी मंदार पर्वताचा उपयोग घुसळण्याच्या दांड्यासारखा करण्यात आला आणि वासुकी नागाचा उपयोग दोरीसारखा केला गेला. देवतांनी त्या नागाचे शेपूट धरले, तर असुरांनी त्याचे तोंड धरले. समुद्रमंथन करण्यासाठी त्यांनी त्याला मागे-पुढे ओढले. जेव्हा त्यातून अमृत बाहेर आले, तेव्हा असुरांना ते सर्व स्वतःलाच हवे होते; तर देवतांना असुरांच्या आधी ते अमृत प्राशन करायचे होते.

त्या संघर्षाची जाणीव असल्याने, भगवान विष्णूंनी ‘मोहिनी’ नावाच्या एका सुंदर स्त्रीचे रूप धारण केले. तिला अमृत वाटपाची जबाबदारी देण्यात आली आणि तिने केवळ देवांनाच अमृत दिले. स्वरभानू नावाच्या एका असुराने अमृत प्राशन करण्यासाठी देवाचे रूप धारण केले. सूर्यदेव आणि चंद्रदेव यांनी त्या असुराला ओळखले आणि भगवान विष्णूंना सावध केले.

पुढे काय झाले? अमृत त्याच्या घशाच्या खाली उतरण्यापूर्वीच, भगवान विष्णूंनी सुदर्शन चक्राचा वापर करून स्वरभानूचे मस्तक धडापासून वेगळे केले. मात्र, नंतर असे समजले की स्वरभानूने अमृताचे काही थेंब प्राशन केले होते, ज्यामुळे तो अमर झाला होता. त्याचे मस्तक ‘राहू’ बनले आणि धड ‘केतू’ बनले.

रागाने भारावलेल्या राहूने, आपली पोलखोल केल्याबद्दल सूर्य आणि चंद्राचा सूड घेण्याचे ठरवले. तेव्हापासून राहू आकाशात सूर्य आणि चंद्राचा पाठलाग करत असतो. जेव्हा जेव्हा राहू चंद्राला पकडतो, तेव्हा तो त्याला गिळंकृत करतो; यामुळे चंद्रग्रहण लागते. राहूचे केवळ मस्तकच असल्याने आणि त्याला पोट नसल्यामुळे, काही काळानंतर चंद्र पुन्हा बाहेर येतो आणि ग्रहण संपते.

कुरूक्षेत्रावरील युद्धात घटोत्कच :

घटोत्कच हा भीम आणि राक्षसी हिडिंबा यांचा पुत्र होता. असे मानले जाते की, रात्रीच्या अंधारात राक्षसांची शक्ती अधिक वाढत असे. तो अर्धा राक्षस असल्याने, त्याला रात्रीच्या वेळीही अत्यंत धैर्याने लढण्याची क्षमता प्राप्त झाली होती. युद्धाच्या चौदाव्या दिवशी घटोत्कचाने कौरव सैन्यात प्रचंड हाहाकार माजवून त्यांची दाणादाण उडवली. पौराणिक कथांनुसार, त्या रात्री चंद्रग्रहण झाले होते, ज्यामुळे त्याची शक्ती अफाट आणि रोखण्यास अशक्य अशी बनली होती.

            घटोत्कच विशेष शक्ती प्राप्त करण्यासाठी आसाममधील ‘मायोंग’ गावात गेला होता. गूढ विद्या आणि प्रभावी जादूटोण्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या या ठिकाणी घटोत्कचाने जादूच्या गुप्त विद्या आत्मसात केल्या आणि आपली शक्ती वाढवली.

गौतम ऋषींचा शाप :

ऋषी गौतम हे अत्यंत आदरणीय आणि प्रभावशाली ऋषी होते. ते त्यांच्या ज्ञानासाठी आणि सदाचारासाठी ओळखले जात असत. त्यांची पत्नी अहिल्या यांची निर्मिती खुद्द भगवान ब्रह्मदेवांनी केली होती. त्या काळातील स्त्रियांमध्ये त्या अत्यंत रूपवती होत्या. ते दोघे एका आश्रमात राहून भक्तिसाधना करत असत.

पौराणिक कथांनुसार, अहिल्येच्या सौंदर्यावर मोहित होऊन भगवान इंद्राने गौतम ऋषींचे रूप धारण केले आणि त्यांच्या कुटीमध्ये प्रवेश केला. जेव्हा गौतम ऋषी परतले आणि त्यांनी इंद्राला आश्रमातून बाहेर पडताना पाहिले, तेव्हा त्यांना इंद्राच्या या कपटाची जाणीव झाली. काही कथांनुसार, इंद्राला मदत करण्यासाठी चंद्रदेवाने पहारा देण्याचे आणि गौतम ऋषींचे लक्ष विचलित करण्याचे काम केले होते. त्यामुळे गौतम ऋषींनी चंद्रदेवाला शाप दिला, ज्यामुळे चंद्राची कला कमी-जास्त होत राहते (चंद्रग्रहण). परंपरेनुसार, गौतम ऋषींच्या याच शापामुळे चंद्रग्रहण लागते असे मानले जाते.

ग्रहण काळातील रूढीपालन

भारतात चंद्रग्रहण ही एक महत्त्वपूर्ण खगोलशास्त्रीय घटना मानली जाते. जगासाठी ही केवळ एक वैज्ञानिक घटना असली, तरी भारतात मात्र त्याकडे वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहिले जाते. ही घटना आध्यात्मिक, धार्मिक आणि ज्योतिषशास्त्रीय पैलूंशी जोडलेली आहे. वास्तविक, विविध समुदाय आणि जमातींमधील लोक या काळात आपापल्या प्रथा आणि समजुतींचे पालन करतात. विशिष्ट आचार-विचारांचे पालन केल्याने नकारात्मक ऊर्जेपासून संरक्षण मिळते आणि पावित्र्य जपले जाते, अशी धारणा आहे. चला तर मग, चंद्रग्रहणाशी संबंधित अशाच काही प्रथा आणि परंपरांबद्दल जाणून घेऊ या.

ग्रहण काळात उपवास

पौराणिक कथांमधील शापांचा विचार करता, असे मानले जाते की, चंद्रग्रहणादरम्यान चंद्राची ऊर्जा विचलित होते. त्यामुळे, या काळात अन्न आणि पाणी अशुद्ध होते. अनेक हिंदू भाविक ग्रहणाच्या संपूर्ण कालावधीत काहीही खाणे किंवा पिणे टाळतात.

जप तप, मंत्र व प्रार्थना

चंद्रग्रहणाच्या काळात नकारात्मक ऊर्जांचा प्रभाव असतो, असे मानले जाते. म्हणूनच, स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी अनेक लोक प्रभावी वैदिक मंत्रांचा जप करतात. आरोग्यप्राप्ती आणि अनिष्ट ऊर्जांच्या निवारणासाठी ‘महामृत्युंजय मंत्रा’चा जप केला जातो. तसेच, मन बळकट करण्यासाठी आणि दुष्कर्मांचे (वाईट कर्मांचे) निवारण करण्यासाठी तुम्ही ‘चंद्र बीज मंत्रा’चा जपही करू शकता. या दिवशी भगवान शिव, भगवान विष्णू आणि देवी दुर्गा यांची उपासना करण्याची प्रथा आहे.

देवळात न जाणे

भारतातील बहुतेक स्थानिक तसेच प्रसिद्ध मंदिरे चंद्रग्रहणादरम्यान सहसा बंद ठेवली जातात. ग्रहणकाळात निर्माण होणार्‍या नकारात्मक ऊर्जेचा परिणाम देवतेच्या पावित्र्यावर होऊ शकतो, अशी धारणा आहे. ग्रहणाचा प्रभाव कमी करण्यासाठी या दिवशी सहसा मूर्तिपूजेवर निर्बंध असतात. त्यामुळे, तुम्ही या काळात मंदिरांना भेट देणे टाळून, सुरक्षिततेसाठी आणि आध्यात्मिक लाभासाठी आपल्या घरातूनच ईश्वराचे नामस्मरण करू शकता.

दानधर्मातून पुण्य

भारतातील अनेक शहरांमध्ये चंद्रग्रहणादरम्यान काही वैशिष्ट्यपूर्ण आणि अनोख्या प्रथा पाहायला मिळतात. ग्रहणांनंतर समाजातील गरजू लोक अन्न आणि पैशांची याचना करण्यासाठी बाहेर पडतात. ते इतरांकडे अन्न किंवा कपड्यांची विनवणी करतात. अशा प्रकारे दान करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. असे मानले जाते की, यामुळे चंद्रग्रहणाचे कोणतेही अनिष्ट परिणाम दूर होतात. सहसा गरिबांना धान्य, दूध, चांदी, पांढरे कपडे आणि तांदूळ दान केले जातात. दोष (नकारात्मक प्रभाव) दूर करण्यासाठी तुम्ही या वस्तू ब्राह्मणांनाही दान करू शकता.

गर्भवती महिलांचे रक्षण

ही प्रथा खरोखरच रंजक आहे, कारण ती सर्वत्र पाहायला मिळत नाही. भारतातील गर्भवती महिलांसाठी चंद्रग्रहणाचा दिवस महत्त्वाचा असतो, कारण त्यांना आपल्या बाळाची विशेष काळजी घ्यावी लागते. आकाशातील अंधाराची सावली घरात पडू नये म्हणून बहुतेक कुटुंबे खिडक्यांना पडदे लावतात.

गर्भातील बाळाच्या सुरक्षिततेसाठी कडक खबरदारी घेतली जाते. गरोदर महिलांना सुरी किंवा कात्रीने कोणतीही गोष्ट कापण्यास मनाई असते. तसेच, शिवणकाम करणे आणि घराबाहेर जाणे यांवरही बंदी असते. बाळाच्या कल्याणासाठी नारळ किंवा लोखंडी वस्तू जवळ ठेवणे शुभ मानले जाते. याव्यतिरिक्त, काही स्त्रिया अनिष्ट शक्तींपासून संरक्षण मिळवण्यासाठी पोटावर हळद किंवा चंदनाचा लेप लावतात.

आदिवासी जमात व चंद्रग्रहण

संथाळ, भिल्ल आणि गोंड यांसारख्या भारतातील अनेक आदिवासी जमातींचा असा विश्वास आहे की, जेव्हा एखादा राक्षस किंवा सर्प चंद्राला गिळंकृत करतो, तेव्हा चंद्रग्रहण लागते. त्यामुळे, ते सूर्य आणि चंद्र देवतांची विशेष प्रार्थना करतात. चंद्रग्रहणाच्या वेळी आदिवासी जमाती काही प्रथा पाळतातः

परिसर शुद्ध करण्यासाठी ते पवित्र औषधी वनस्पती जाळतात. ते अनेकदा ढोल वाजवतात, शंख फुंकतात आणि मोठा आवाज करतात. मोठ्या आवाजामुळे नकारात्मक ऊर्जा दूर होतात, अशी त्यांची धारणा आहे.

मध्य प्रदेश आणि ओडिशामधील काही जमाती ग्रहणाच्या काळात उपवास करतात. त्यानंतर ते सामूहिक भोजनाचे आयोजनही करतात. काही जमातींमध्ये बळी देण्याची प्रथाही दिसून येते.

आपल्या देवतांना प्रसन्न करण्यासाठी ते नारळ फोडतात किंवा प्राण्यांचा बळी देतात. आपत्ती टाळण्यासाठी असे केले जाते. ते पवित्र अग्नी प्रज्वलित करतात आणि आपल्या देवतांना धान्य, फळे व दूध अर्पण करतात.

ईशान्य आणि मध्य भारतातील काही जमातींचा असा विश्वास आहे की, ग्रहणाच्या काळात नदीत किंवा तलावात स्नान केल्याने दुर्दैवापासून मुक्ती मिळते. याउलट, मच्छीमार आणि किनारपट्टीवरील आदिवासी समुद्राजवळ जाणे टाळतात; कारण चंद्रग्रहणाच्या काळात समुद्राचे पाणी अस्थिर होते, असे त्यांना वाटते.

चंद्रग्रहण : अपशकुन आणि इशारे

चंद्रग्रहणाकडे अनेकदा एक अशुभ चिन्ह म्हणून पाहिले जात असे – आणि हे साहजिकच आहे.

इंका लोकांना वाटले की एक बिबट्या चंद्रावर हल्ला करत आहे, म्हणून त्याला घाबरवून पळवून लावण्यासाठी ते ओरडले आणि ढोल वाजवले. चिनी लोकांनी कल्पना केली की एक ड्रॅगन चंद्राला गिळत आहे आणि त्याला हाकलून लावण्यासाठी त्यांनी मोठा आवाज केला.

माया पौराणिक कथांनुसार, इंका आणि चिनी समजुतींप्रमाणेच, ग्रहणाच्या वेळी एक स्वर्गीय सर्प किंवा जग्वार चंद्रावर हल्ला करतो असा विश्वास होता.

खगोलशास्त्राचे प्रगत ज्ञान असूनही, माया लोक ग्रहणांना अपशकुन मानून घाबरत असत आणि चंद्राचे रक्षण करण्यासाठी विधी करत असत, ज्यात मोठा आवाज करणे आणि रक्तपाताचे विधी करणे यांचा समावेश होता.

या घटना विशेष महत्त्वाच्या होत्या. कारण, चंद्र हा प्रजनन आणि प्रसूतीची देवी, इक्स चेलशी संबंधित होता आणि ग्रहणांमुळे गर्भधारणेला धोका निर्माण होतो व तिच्या नियंत्रणाखालील नैसर्गिक चक्रात व्यत्यय येतो, असा विश्वास होता.

हिंदू पौराणिक कथांनुसार, देव विष्णूने शिरच्छेद केल्याचा बदला घेण्यासाठी राक्षस राहू चंद्राला गिळंकृत करतो, असा विश्वास होता. राहू अमर, पण देहरहित असल्यामुळे, चंद्र त्याच्या कापलेल्या डोक्यातून गेल्यानंतर पुन्हा प्रकट होत असे, ज्यामुळे ग्रहणाचे तात्पुरते स्वरूप स्पष्ट होते. योगायोगाने, सूर्यविषयक लोककथांमध्ये सूर्यग्रहणांचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी देखील या हिंदू मिथकाचा वापर केला जातो.

आज, चंद्रग्रहण झाल्यावर आपण बळी देण्याची शक्यता कदाचित कमी असेल. परंतु जोपर्यंत मानव पृथ्वीवर वास्तव्य करत आहे, तोपर्यंत आपल्या जगाबद्दल आणि त्यापलीकडील विश्वाबद्दलचे आकर्षण या रंजक कथांना जन्म देत राहील.

जोतिषशास्त्र व चंद्रग्रहण

भारतातील विविध समजुतींमुळे, चंद्रग्रहणाच्या वेळी पाळल्या जाणार्‍या काही विचित्र, कुतूहलजनक किंवा अंधश्रद्धायुक्त प्रथा नकीच पाहायला मिळतात. ज्योतिषी चंद्रग्रहणाकडे नकारात्मक ऊर्जा कमी करण्याची एक संधी म्हणून पाहतात. त्यांच्यापैकी अनेकजण रत्न धारण करण्याचा सल्ला देतात. तसेच, या दिवशी राहू आणि केतूच्या मंत्रांचा जप करण्याचाही ते आग्रह धरतात. ग्रहांचे अशुभ प्रभाव कमी करण्यासाठी विशेष हवन केले जातानाही दिसतात. ज्यांना ‘चंद्र दोष’ (चंद्राशी संबंधित दोष) आहे, असे लोकही ग्रहणादरम्यान विशेष पूजा करतात.

दुसरीकडे, तांत्रिक साधक या दिवशी वेगळ्याच धारणा बाळगतात. त्यांच्यासाठी चंद्रग्रहण हा आध्यात्मिक प्रगतीचा एक अत्यंत प्रभावी काळ असतो. त्यांचा असा विश्वास आहे की, या काळात सखोल ध्यान केल्याने अनिष्ट शक्तींपासून संरक्षण मिळते. काहींच्या मते, या काळातील अंधार राक्षसी प्रवृत्तींना तांत्रिक साधना ज्यामध्ये काळी जादू आणि जादूटोण्याचाही समावेश असतो, करण्यास प्रवृत्त करतो. म्हणूनच, या काळातील ऊर्जा योग्य दिशेने वळवण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे, ध्यानसाधना करणे हाच आहे.

रक्तचंद्र : विनाशाचे चिन्ह

रक्तचंद्र खग्रास चंद्रग्रहणाच्या वेळी दिसतो, जेव्हा पृथ्वीची सावली चंद्राला गडद लाल रंगात बदलते. अनेक संस्कृतींमध्ये याला एक अशुभ चिन्ह मानले जात असे.

नॉर्स पौराणिक कथांनुसार, रक्तचंद्राचा संबंध स्कोल आणि हाती या लांडग्यांशी जोडला गेला होता, जे आकाशात सूर्य आणि चंद्राचा पाठलाग करत असत. जेव्हा चंद्र लाल होत असे, तेव्हा याचा अर्थ असा होता की, त्या लांडग्यांपैकी एकाने त्याला पकडले आहे, जे अराजकता आणि विनाशाच्या आगमनाचे संकेत देते.

प्राचीन बॅबिलोनियन लोकांनी क्युनिफॉर्म लिपीचा वापर करून मातीच्या पाट्यांवर चंद्रग्रहणांची काळजीपूर्वक नोंद केली आणि त्यांचा अर्थ आपत्तीची चेतावणी म्हणून लावला. त्यांचा असा विश्वास होता की, रक्तचंद्र राजाच्या मृत्यूची भविष्यवाणी करू शकतो आणि शासकाचे संरक्षण करण्यासाठी, ते एका तात्पुरत्या ‘पर्यायी राजाला’ गादीवर बसवत असत, ज्याचा नंतर अशुभ चिन्ह शोषून घेण्यासाठी बळी दिला जात असे.

पश्चिम आफ्रिकेतील हौसा लोकांचा असा विश्वास होता की, चंद्र जखमी झाल्यामुळे रक्तचंद्र दिसतो. ग्रहणाच्या वेळी, ते त्याला बरे करण्यासाठी विधी करत असत आणि प्रतीकात्मकरीत्या त्याला एका जखमी खगोलीय अस्तित्वाप्रमाणे वागवत असत.

ख्रिश्चन धर्मशास्त्रानुसार, रक्तचंद्राचा संबंध प्रलयकालीन इशार्‍यांशी देखील जोडला गेला आहे. योएलच्या पुस्तकातील २:३१ मध्ये म्हटले आहे: “परमेश्वराचा महान आणि भयंकर दिवस येण्यापूर्वी, सूर्य अंधारात बदलेल आणि चंद्र रक्तासारखा होईल.”

चंद्रग्रहण का होतात?

जेव्हा चंद्र पृथ्वीने टाकलेल्या सावलीच्या सर्वांत गडद भागातून जातो, ज्याला ‘अंब्रा’ म्हणतात, तेव्हा चंद्रग्रहण होते. (‘पेनंब्रा’) ही फिकट सावली असते. सूर्यग्रहणांच्या विपरीत, चंद्रग्रहण पाहणे पूर्णपणे सुरक्षित असते. सूर्यग्रहण (जे पृथ्वीवरून पाहिल्यावर चंद्र सूर्यासमोरून थेट जातो तेव्हा होते) आणि चंद्रग्रहण चंद्राच्या पृथ्वीभोवतीच्या प्रत्येक प्रदक्षिणेत एकदा का होत नाहीत? तसे झाल्यास, साधारणपणे दर २९-१/२ दिवसांनी एक सूर्यग्रहण आणि एक चंद्रग्रहण होईल.

सूर्याभोवतीच्या पृथ्वीच्या कक्षेच्या तुलनेत चंद्राची कक्षा सुमारे पाच अंशांनी कललेली असते. त्यामुळे, चंद्राच्या प्रत्येक प्रदक्षिणे दरम्यान तो थेट सूर्यासमोर किंवा पृथ्वीच्या अगदी मागे एका सरळ रेषेत येत नाही. चंद्राची कक्षा पृथ्वीच्या कक्षेला छेदते, असे केवळ दोनच बिंदू असतात (ज्यांना ‘नोड्स’ किंवा ‘पात’ असे म्हणतात). हे ‘नोड्स’ म्हणजे अशी दोनच ठिकाणे आहेत जिथे चंद्र सूर्याला झाकून टाकू शकतो (सूर्यग्रहण) किंवा पृथ्वीच्या अगदी मागून जाऊ शकतो (चंद्रग्रहण). मात्र, ग्रहण होण्यासाठी, एखाद्या ‘नोड’ची स्थिती अमावस्येशी (सूर्यग्रहणासाठी) किंवा पौर्णिमेशी (चंद्रग्रहणासाठी) जुळणे आवश्यक असते.

चंद्राच्या परिभ्रमण पद्धतीमुळे हे ‘नोड्स’ एकाच ठिकाणी स्थिर राहात नाहीत. ते एका निश्चित पद्धतीने पृथ्वीभोवती फिरत असतात.

पारंपरिक विरुद्ध वैज्ञानिक दृष्टिकोन

प्राचीन काळी लोकांचा असा समज होता की, नकारात्मक शक्ती किंवा राक्षस चंद्राला गिळंकृत करतात. चंद्रग्रहणाकडे खगोलीय संकेत म्हणून पाहिले जात असल्याने, लोकांच्या या समजुती पिढ्यान्पिढ्या चालत आल्या. विविध समुदायांनी आपापल्या समजुती आणि श्रद्धा विकसित केल्या, ज्यामुळे गृहितकांचे एक व्यापक वातावरण निर्माण झाले. म्हणूनच, आजही आपल्या देशात चंद्रग्रहण अशुभ मानले जाते.

दुसरीकडे, आधुनिक विज्ञान असे स्पष्ट करते की चंद्रग्रहण ही एक नैसर्गिक खगोलशास्त्रीय घटना आहे. जेव्हा पृथ्वी सूर्य आणि चंद्र यांच्यामध्ये येते, तेव्हा ही घटना घडते. यामुळे चंद्राच्या पृष्ठभागावर सावली पडते; याचा ऊर्जेतील व्यत्ययाशी कोणताही संबंध नाही. अन्न दूषित होणे किंवा हानिकारक प्रारणे (रेडिएशन) यांसारख्या भीती नाही. आरोग्यावर ग्रहणाचा कोणताही थेट परिणाम होत नाही, असे अनेक संशोधक स्पष्ट करतात. भीती बाळगण्याऐवजी, खगोलशास्त्रज्ञ आणि अंतराळप्रेमी चंद्रग्रहणाकडे एक चित्तवेधक खगोलशास्त्रीय घटना म्हणून पाहतात आणि तिचा आनंद घेतात.

आधुनिक काळातील चंद्रग्रहणासंबंधाच्या समजुती 

आजच्या काळातही भारतीयांच्या मनावर पारंपरिक समजुतींचा प्रभाव दिसून येतो. ही घटना आजही महत्त्वपूर्ण मानली जाते; मात्र, विज्ञानातील प्रगतीमुळे तिच्या अर्थाबाबतचा दृष्टिकोन बदलला आहे. अनेक लोक आजही प्राचीन विधींचे पालन करत असले, तरी खगोलशास्त्र आणि अंतराळ संशोधनाच्या क्षेत्रातील उत्साही व्यक्तीही यात रस घेताना दिसतात. ज्यांना या खगोलीय घटनेचा सखोल अभ्यास करण्याची इच्छा आहे, त्यांच्यासाठी चंद्रग्रहण ही आता एक रोमांचक खगोलीय घटना ठरली आहे.

इस्रो आणि नासा यांसारख्या अंतराळ संशोधन संस्थादेखील जनतेमध्ये वैज्ञानिक जागृतीला सक्रिय प्रोत्साहन देतात. तुम्ही थेट ग्रहण प्रक्षेपण, दुर्बिणीतून निरीक्षण आणि शैक्षणिक कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होऊ शकता. अशा उपक्रमांमुळे लोकांना कोणत्याही भीतीशिवाय ग्रहणाच्या अद्भुत घटनेचा आनंद घेण्यास मदत होते. मुंबई, बंगळुरू  आणि पुणे यांसारखी प्रमुख शहरे तारांगण निरीक्षण कार्यक्रमांना प्रोत्साहन देण्यासाठी महत्त्वाची ठरली आहेत, ज्यामुळे लोकांना ज्ञानाशी जोडले जाते. इस्रो आणि नासा यांसारख्या अंतराळ संशोधन संस्थादेखील जनतेमध्ये वैज्ञानिक जागृतीला सक्रियपणे प्रोत्साहन देतात. तुम्ही थेट ग्रहण प्रक्षेपण, दुर्बिणीतून निरीक्षण आणि शैक्षणिक कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होऊ शकता. अशा उपक्रमांमुळे लोकांना कोणत्याही भीतीशिवाय ग्रहणाच्या अद्भुत घटनेचा आनंद घेण्यास मदत होते. मुंबई, बंगळुरू आणि पुणे यांसारखी प्रमुख शहरे तारांगण निरीक्षण कार्यक्रमांना प्रोत्साहन देण्यासाठी महत्त्वाची ठरली आहेत, ज्यामुळे लोकांना ज्ञानाशी जोडले जाते.

भीती कमी करण्यात वैज्ञानिक संस्थांची भूमिका महत्त्वाची असली, तरी सोशल मीडियाचा प्रभावही आपण नाकारू शकत नाही. सोशल मीडियाच्या प्रसारामुळे वैज्ञानिक तथ्ये लोकांपर्यंत पोहोचण्यास जशी मदत झाली आहे, तसेच चंद्रग्रहणाशी संबंधित गैरसमज दृढ होण्यासही हातभार लागला आहे. विविध माध्यमांवर या विषयाशी संबंधित अनेक पोस्टस् आणि व्हिडिओ पाहायला मिळतात. यातील अनेक व्हिडिओ सांस्कृतिक परंपरांवर प्रकाश टाकतात आणि आधुनिक काळातही विशिष्ट विधींचे पालन का केले जाते, याचे स्पष्टीकरण देतात.

चंद्रग्रहण मानवाला विविध प्रकारे आकर्षित करते. यात प्राचीन काळातील पौराणिक कथा, विज्ञान आणि आध्यात्मिक पैलूंचा संगम पाहायला मिळतो. वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि पारंपरिक प्रथा यांच्या या मिलाफामुळे लोकांना या ग्रहणाचा अनुभव दोन्ही प्रकारे घेता येतो. काहीजण याकडे एक नैसर्गिक चमत्कार म्हणून पाहतात, तर काहीजण याला आध्यात्मिक महत्त्व असलेला क्षण मानतात.

एका चंद्रग्रहणाने कोलंबसला कसे वाचवले?

प्राचीन काळी चंद्राच्या विविध कला (हिरीशी) कदाचित गूढ वाटत असत, पण ग्रहण मात्र अत्यंत भीतिदायक वाटायचे. चंद्रग्रहणाच्या वेळी पृथ्वी, सूर्य आणि चंद्र यांच्यामध्ये येते, ज्यामुळे पृथ्वीची सावली चंद्रावर पडते आणि चंद्र अंधूक किंवा काळवंडलेला दिसतो. चंद्र हळूहळू नाहीसा होताना पाहून अज्ञानी लोक घाबरून जात असत. काहींना असे वाटायचे की, एखादा राक्षस चंद्राला खात आहे किंवा दुष्ट शक्ती (असुर) त्याचा नाश करत आहेत.

जसजसे लोकांना ग्रहणांचे खरे स्वरूप समजले, तसतसे त्यांना ग्रहणांचे भाकीत कसे करायचे हेही समजले. ख्रिस्तोफर कोलंबसने ‘न्यू वर्ल्ड’(नवीन जग) कडे केलेल्या आपल्या शेवटच्या सफरीदरम्यान या ज्ञानाचा प्रभावीपणे वापर केला. १५०३ मध्ये, कोलंबसची जहाजे जमैकाच्या दक्षिण किनारपट्टीवर अडकून पडली. ‘शिपवर्म’(जहाजाच्या लाकडाला पोखरणार्‍या अळ्या) मुळे जहाजे इतकी जीर्ण झाली होती की, त्यांतून खलाशांना सुरक्षितपणे स्पेनला परत नेणे शक्य नव्हते. मदतीची वाट पहात कोलंबस ११५ खलाशांसह तिथे एका वर्षापेक्षा जास्त काळ अडकून पडला. सुरुवातीला तिथले स्थानिक लोक अन्न पुरवण्यास तयार होते, पण कालांतराने ते कंटाळले. त्यांना अन्न पुरवठा चालू ठेवण्यास राजी करण्यासाठी कोलंबसला एका युक्तीची गरज होती.

एका पंचांगावरून त्याला हे माहीत होते की, १५०४ सालच्या फेब्रुवारी महिन्याच्या शेवटच्या रात्री चंद्रग्रहण होणार आहे. म्हणून त्याने स्थानिकांना सांगितले की, त्याचा देव त्यांच्यावर कोपला आहे आणि त्या संध्याकाळी तो आपला कोप दाखवणार आहे. जेव्हा स्थानिकांनी चंद्राला नाहीसे होताना पाहिले, तेव्हा ते भयभीत झाले. त्यांनी कोलंबसला विनंती केली की, त्याने चंद्र पुन्हा पूर्ववत करावा आणि त्या बदल्यात त्यांनी खलाशांची काळजी घेण्याचे वचन दिले. त्या वर्षाच्या उत्तरार्धात त्यांची सुटका होईपर्यंत स्थानिकांनी खलाशांना अन्नाचा पुरवठा केला.