डॉ. हमीद दाभोलकर -
मानव हा केवळ विचार करणारा प्राणी नाही, तर तो भावना अनुभवणारा प्राणी आहे. आनंद, दुःख, भीती, आशा, श्रद्धा, प्रेम, द्वेष, करुणा, राग अशा असंख्य भावना मानवी जीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत. भावना नसत्या तर जीवन यांत्रिक, कोरडे आणि नीरस झाले असते. याच भावना चुकीच्या दिशेने वळवल्या गेल्या, तर मात्र त्या अंधश्रद्धेचे खत बनू शकतात. म्हणूनच भावना आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन हा विषय अत्यंत संवेदनशील, गुंतागुंतीचा आणि महत्त्वाचा ठरतो.
अंधश्रद्धा बहुतेक वेळा भीती, आशा, असहायता आणि भावनिक असुरक्षिततेतून जन्माला येते. म्हणजेच अंधश्रद्धेचे मूळ बहुधा बुद्धीत नसून भावनांमध्ये दडलेले असते. अनेकदा असे पाहायला मिळते की सुशिक्षित, बुद्धिमान लोकसुद्धा अंधश्रद्धांना बळी पडतात. याचे कारण अज्ञान नसून भावनिक गरज असते. संकटात सापडलेला माणूस विज्ञानाकडे जाण्याआधी चमत्काराकडे धाव घेतो. कारण विज्ञान प्रश्न विचारते, पुरावे मागते, वेळ घेते; तर अंधश्रद्धा तात्काळ आश्वासन देते. ही आशा भावनिक दिलासा देते आणि म्हणूनच अंधश्रद्धा टिकून राहतात. या पार्श्वभूमीवर भावनांची बाराखडी आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन या लेख मालेत आपण विविध मानवी भावना आणि त्यांचा अंधश्रद्धांशी कसा संबंध येतो ते समजून घेणार आहे. त्या मधल्या काही प्रमुख भावना आणि त्यांचा अंधश्रद्धांशी असलेला संबंध यांची तोंड ओळख करण्यापासून आपण सुरुवात करू या.
१. भीती :
अंधश्रद्धेच्या मुळाशी सर्वात मोठी भावना कोणती असेल, तर ती म्हणजे ‘भीती.’ अज्ञात शक्तीची भीती, मृत्यूची भीती, किंवा भविष्यात काहीतरी वाईट घडण्याची भीती माणसाला कमकुवत करते. उदाहरणार्थ “जर अमूक एक विधी केला नाही, तर देवाचा कोप होईल” किंवा “चौरस्त्यावर लिंबू-मिरची टाकल्याने संकट टळेल.” अशा प्रकारच्या धमक्या देऊन लोकांच्या मनात भीती निर्माण केली जाते. जेव्हा माणूस घाबरलेला असतो, तेव्हा त्याची विचार करण्याची क्षमता मंदावते आणि तो संरक्षणासाठी कोणत्याही अतार्किक गोष्टीवर विश्वास ठेवू लागतो.
२. असुरक्षितता आणि अनिश्चितता
माणसाला नेहमी आपल्या भविष्याची चिंता असते. नोकरी, लग्न, आरोग्य किंवा आर्थिक परिस्थितीबाबत जेव्हा अनिश्चितता निर्माण होते, तेव्हा माणूस मानसिक आधार शोधतो. याचा वापर ज्योतिषशास्त्र, हस्तसामुद्रिक किंवा अंगठी-खडे घालणे या गोष्टी बहुधा असुरक्षिततेच्या भावनेतून केल्या जातात. “माझ्या ग्रहांची स्थिती खराब आहे का?” या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना माणूस बुवाबाजीच्या जाळ्यात अडकतो. स्वतःच्या कर्मापेक्षा नशिबावर अवलंबून राहण्याची ही वृत्ती अंधश्रद्धेला खतपाणी घालते.
३. आशा :
अनेकदा अत्यंत कठीण परिस्थितीत, जिथे विज्ञान किंवा तर्क अपयशी ठरतात, तिथे ‘आशा’ ही भावना माणसाला जिवंत ठेवते. परंतु, याच आशेचा गैरफायदा अंधश्रद्धा पसरवणारे घेतात. उदाहरणार्थ, असाध्य रोगांनी ग्रासलेले लोक किंवा ज्यांना मूलबाळ होत नाही, असे लोक आशेपोटी कोणत्याही चमत्कारावर विश्वास ठेवतात. “अमूक बाबाच्या अंगाराने कॅन्सर बरा होतो” किंवा “विशिष्ट ठिकाणी नवस केल्याने इच्छा पूर्ण होते” अशा थापा मारून लोकांच्या आशेचा व्यापार केला जातो.
४. अगतिकता :
जेव्हा माणसाच्या हातात काहीच उरत नाही, तेव्हा तो अगतिक होतो. ही अगतिकता त्याला तर्कापासून दूर नेते. एखाद्या कुटुंबात सतत संकटे येत असतील, तर “कोणीतरी करणी केली आहे” किंवा “घराची वास्तू दोषयुक्त आहे” असे सांगून लोकांकडून अघोरी कृत्य करून घेतली जातात. अगतिक माणूस स्वतःच्या सुटकेसाठी विवेकबुद्धी बाजूला सारून अशा अघोरी प्रथांना बळी पडतो.
५. सामाजिक दबाव आणि अनुकरण
माणूस हा समाजप्रिय प्राणी आहे. समाजात राहताना त्याला इतरांसारखे वागण्याची ओढ असते. जर आजूबाजूचे सर्व लोक एखाद्या विशिष्ट गोष्टीवर विश्वास ठेवत असतील, तर “मी वेगळा वागलो तर काहीतरी वाईट होईल” ही सामाजिक भीती अंधश्रद्धा टिकवून ठेवते. अनेकदा उच्चशिक्षित लोक सुद्धा केवळ “लोक काय म्हणतील?” किंवा “परंपरा आहे” म्हणून अंधश्रद्धा पाळतात. हे अनुकरण मेंढरासारखे असते, जिथे तर्कशक्तीचा वापर पूर्णपणे थांबतो.
६. अपराधीपणाची भावना :
जर एखाद्या व्यक्तीकडून चूक झाली असेल किंवा कुटुंबातील एखाद्या व्यक्तीचा मृत्यू झाला असेल, तर मनात निर्माण होणारी अपराधीपणाची भावना अंधश्रद्धेसाठी सोपे लक्ष्य ठरते “पूर्वजांचे आत्मे तृप्त नाहीत” किंवा “पितृदोष आहे” असे सांगून विधी करायला लावणे, हे अपराधीपणाच्या भावनेचे शोषण आहे. मनावर असलेले ओझे कमी करण्यासाठी लोक कितीही पैसे खर्च करायला तयार होतात.
७. प्रेम आणि आपुलकी :
आपल्या प्रिय व्यक्तीला काही होऊ नये, ही भावना अत्यंत प्रबळ असते. मुलांच्या आरोग्यासाठी किंवा पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी स्त्रियांना विविध कडक उपवास किंवा अघोरी प्रथा पाळायला लावणे, हे प्रेमाच्या भावनेचा गैरवापर आहे.
अंधश्रद्धा निर्मूलनासाठी क्रोधापेक्षा करुणेची आणि उपहासापेक्षा आपुलकीची गरज आहे, असे डॉ. नरेंद्र दाभोलकर कायम म्हणत असत, ते या संदर्भात ध्यानात ठेवणे आवश्यक आहे
अंधश्रद्धांचे निर्मूलन व्हावे असे वाटणार्या प्रत्येक व्यक्तीला आपल्या भावना आणि त्यांचा अंधश्रद्धांशी असलेला संबंध या विषयी सविस्तर माहिती असणे आवश्यक आहे. एकदा हा संबंध आपल्या लक्षात आला की भावनिक बुद्धिमत्ता वाढवून आपण अंधश्रद्धांच्या पासून कसे दूर राहू शकतो, हे आपण समजून घेऊ शकतो.
अंधश्रद्धा निर्मूलन म्हणजे भावनांचा अवमान नाही. अनेकदा अंधश्रद्धा निर्मूलनाच्या चळवळीवर असा आरोप केला जातो की, तुम्ही लोकांच्या भावना दुखावता, श्रद्धेवर हल्ला करता, संस्कृती नष्ट करता. प्रत्यक्षात अंधश्रद्धा निर्मूलनाचा उद्देश भावना नष्ट करणे नसून भावनांना विवेकाची जोड देणे हा आहे. भावना आणि विचार यांचा समतोल साधणे हाच खरा वैज्ञानिक दृष्टिकोन आहे. जर भावना पूर्णपणे नाकारल्या, तर माणूस कठोर आणि असंवेदनशील होईल. आणि जर भावना पूर्णपणे सर्वोच्च मानल्या, तर अंधश्रद्धा, फसवणूक आणि शोषण वाढेल. म्हणून म्हणून भावनांची बाराखडी शिकून त्याचा आपल्या अंधश्रद्धा निर्मूलनाच्या साठी कसा उपयोग होऊ शकतो ते पुढच्या लेखांमध्ये समजून घेऊ.
-डॉ. हमीद दाभोलकर