संत गोविंद गुरु आणि संत दादू दयाळ

संत गोविंद गुरु : राजस्थानचे महान समाजसुधारक

संत गोविंद गुरु (१८५८-१९३१) :

हे प्रामुख्याने राजस्थान आणि गुजरातच्या आदिवासी पट्ट्यातील (भिल्ल आणि बंजारा) एक महान समाजसुधारक आणि धार्मिक नेते होते. त्यांनी ‘भगत चळवळ’ आणि ‘सम्प सभा’ यांसारख्या संघटनांच्या माध्यमातून आदिवासी समाजात वैचारिक क्रांती घडवून आणली.

एकेश्वरवादाचा प्रसार :

गोविंद गुरुंनी आदिवासींना अनेक देव-देवतांच्या पूजेऐवजी एकाच परमेश्वराची (एकेश्वरवाद) उपासना करण्याची शिकवण दिली. या साध्या आणि थेट श्रद्धेमुळे, लोकांना स्थानिक जादूटोणा, भूत-प्रेत आणि अनेक देवदेवतांशी संबंधित असलेल्या अनावश्यक आणि खर्चीक कर्मकांडातून मुत होण्यास मदत मिळाली.

अंधश्रद्धा आणि वाईट चालीरीती त्यागण्याची शिकवण :

त्यांच्या उपदेशांमध्ये त्यांनी स्पष्टपणे अंधश्रद्धा आणि गुन्हेगारी कृत्ये सोडण्याचा आग्रह धरला.

वाईट सवयी दूर करणे :

त्यांनी लोकांना मद्यपान (दारू) आणि इतर मादक पदार्थांचे सेवन पूर्णपणे थांबवण्याचा उपदेश केला, जे अंधश्रद्धा आणि गरिबीला कारणीभूत ठरत होते.

सामाजिक असमानतेवर टीका :

गोविंद गुरु केवळ धार्मिक सुधारणांपुरते मर्यादित राहिले नाहीत, तर त्यांनी उच्चवर्णीय समाजातील महिलांवरील अन्यायकारक रूढींवरही टीका केली. राजपूत समाजातील कन्या अर्भक हत्या आणि उच्चवर्णीय समाजात विधवा पुनर्विवाहास असलेली बंदी यांसारख्या प्रथांवर टीका करून त्यांनी समाजातील प्रगतीविरोधी विचारांना आव्हान दिले.

गोविंद गुरुंच्या अंधश्रद्धा निर्मूलनाच्या विचारांमध्ये धार्मिक सुधारणा, नैतिक शिक्षण आणि आर्थिक स्थैर्य यांचा समावेश होता. त्यांनी आदिवासी समाजाला स्वाभिमान आणि आत्मसन्मानाने जगण्याची प्रेरणा दिली, ज्यामुळे ते जुन्या भीतीच्या आणि अंधविश्वासाच्या चालीरीतींपासून मुत झाले.

कृषी आणि श्रमावर भर ः

गोविंद गुरुंनी आदिवासींना स्थिर जीवन जगण्यासाठी शेती स्वीकारण्याचा आणि श्रमावर आधारित जीवनशैलीचा अवलंब करण्याचा उपदेश केला. यामुळे उपजीविकेसाठी भटकंती आणि भीक मागण्याच्या प्रवृत्तीतून मुती मिळाली. आर्थिक स्थैर्य आल्याने समाजाचा अंधश्रद्धांवरचा विश्वास आपोआप कमी झाला, कारण, गरिबी हे अंधश्रद्धेचे एक मोठे कारण आहे.

आदिवासींचे मानगड हत्याकांड – गोविंद गुरुंची वाढती लोकप्रियता आणि आदिवासींचे संघटन यामुळे ब्रिटिश सरकार आणि स्थानिक संस्थानांना मोठा धोका वाटू लागला. १७ नोव्हेंबर १९१३, मार्गशीर्ष पौर्णिमेचा दिवस होता. मानगडवर आदिवासींचा वार्षिक मेळा भरला होता.ब्रिटिश सैन्याने (मेवाड भील कॉर्प्स आणि संस्थानिक सैन्यासह) चारही बाजूंनी डोंगर वेढला. गोविंद गुरुंनी शांतता राखण्याचे आणि आत्मसमर्पण करण्याचे आवाहन केले, परंतु इंग्रजांनी त्यांना कोणतीही संधी दिली नाही. कोणत्याही पूर्वसूचनेशिवाय आणि शांततापूर्ण जमावावर मशीन गन आणि रायफलचा वापर करून अंधाधुंद गोळीबार करण्यात आला.या गोळीबारात १५०० हून अधिक निष्पाप भील्ल अनुयायी शहीद झाले. अनेक लोक जखमी झाले आणि अनेकांना पकडण्यात आले. ब्रिटिशांनी गोविंद गुरुंना अटक केली.मानगड हत्याकांड हे इतिहासातील सर्वात क्रूर मानले जाते आणि ते आदिवासी समाजाच्या बलिदानाचे आणि ब्रिटिश दडपशाहीचे प्रतीक आहे. या घटनेला अनेकदा ‘राजस्थानचे जलियाँवाला बाग’ असेही म्हटले जाते.

राजस्थानचे कबीर : संत दादू दयाळ

संत दादू दयाळ (इ.स. १५४४-१६०३) ः हे कबीर परंपरेतील एक महान संत आणि ‘दादू पंथा’चे संस्थापक आहेत. त्यांना राजस्थानचे ‘कबीर’ म्हणत. त्यांचे विचार सामाजिक समता, धार्मिक एकरूपता आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन यावर आधारित होते. निर्गुण भतीच्या माध्यमातून त्यांनी समाजाला निरर्थक कर्मकांडांतून मुत करण्याचा प्रयत्न केला.

संत दादू दयाल यांचे अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि खोट्या आचार-विचारांवर टीका करणारे काही महत्त्वाचे दोह आहेत. दादू हे सत्य भक्ती आणि आंतरिक शुद्धी यांवर भर देत, कर्मकांडांवर आणि बाह्य ढोंगांवर कडाडून टीका करत असत.

धार्मिक तीर्थाटनावर आणि बाह्य स्नानावर टीका – दादू दयाल म्हणतात की, केवळ तीर्थक्षेत्री जाऊन स्नान केल्याने किंवा शरीरावर राख फासल्याने परमेश्वराची प्राप्ती होत नाही. शुद्धी ही मनात हवी. दादू म्हणतात…

दादू कूकर काशी मरौ, चाहे मथुरा धाम|

देह दहन करि राख करि, तो भी पावै राम॥

अर्थ: दादू म्हणतात, जर तुम्ही काशीत कुत्र्यासारखे फिरून मेलात किंवा मथुरेसारख्या पवित्र ठिकाणी, आणि तुमच्या देहाला जाळून त्याची राख केली, तरीही तुम्हाला राम (ईश्वर) मिळणार नाही, कारण ईश्वराची प्राप्ती बाह्य कर्मांनी होत नाही.

बाह्य वेषभूषा आणि ढोंगी साधू – केवळ विशिष्ट वेषभूषा धारण करून किंवा जटा वाढवून कोणी साधू होत नाही. दादू म्हणतात…

दादू मुंड मुंडायै हरि मिलै, सब कोई लेइ मुंडाय|

बार-बार के मुंडने, क्यों न मूंडौं जाय॥

अर्थ: जर डोके मुंडल्याने (केश कापून संन्यासी झाल्याने) देव मिळत असता, तर प्रत्येकजण तेच करत असता. (दादू विचारतात) जर वारंवार डोके मुंडवल्याने देव मिळत असेल, तर (प्रत्येक वेळेस) पुन्हा जाऊन मुंडण का करू नये?

माळ जपणे आणि जपमाळा – केवळ हातात माळ घेऊन फिरल्याने किंवा ती फिरवत बसल्याने भक्ती होत नाही. खरी माळ मनात आहे.

दादू माला मन की, और न कोई|

मन ही माला मन ही गोई॥

अर्थ: दादू म्हणतात, खरी जपमाळ ही मनाची आहे, दुसरी कोणतीही नाही. मनच माला आहे आणि मनच तो धागा (गोई) आहे जो त्याला गुंफतो. याचा अर्थ भक्तीचे ध्यान मनात असायला हवे, हातातल्या माळेत नाही.

उपवास (व्रत) आणि बाह्य आचार – दादू दयाल उपवास (व्रत) आणि शरीराला कष्ट देणार्‍या बाह्य नियमांपेक्षा आंतरिक प्रेमाला अधिक महत्त्व देतात.

दादू पाती तोड़ न पूजिये, ऐसे देव न सोय|

दादू साँचों सीझै, सेवा सहज होई॥

अर्थ: दादू म्हणतात, पाने तोडून (झाडांचे नुकसान करून) देवाची पूजा करू नका, कारण अशा देवाची सेवा करणे योग्य नाही. दादू म्हणतात, खरी भक्ती ही सत्याने (आंतरिक शुद्धीने) सिद्ध होते आणि खरी सेवा सहजपणे (नैसर्गिकपणे, ढोंगाशिवाय) घडते.

संत दादू दयाल यांच्या दोह्यांचा मुख्य उद्देश हा होता की, लोकांना कर्मकांड, अंधश्रद्धा, आणि वेषभूषा यांपासून दूर ठेवून त्यांना आंतरिक साधना, प्रेम आणि सत्य या मार्गावर आणणे. त्यांच्या मते, ईश्वराची प्राप्ती मंदिरात, तीर्थात किंवा कर्मकांडामध्ये नसून, ती स्वतःच्या अंतःकरणात आहे. त्यांनी आपल्या अनुयायांना कोणत्याही विशिष्ट धार्मिक किंवा जातीय गटाशी जोडले न जाता ‘निष्पक्ष’ म्हणजेच तटस्थ राहण्यास शिकवले.

लेखक संपर्क : राहुल थोरात ९४२२४ ११८६२                   रमेश माने ८२७५९ २४१७२