संशयाची भावना आणि अंधश्रद्धा

मानवाला विचार करण्याची, प्रश्न विचारण्याची आणि कारण शोधण्याची क्षमता आहे. हीच क्षमता विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि समाजाच्या प्रगतीचे कारण ठरली. पण कधी कधी माणसाच्या मनात निर्माण होणारी संशयाची भावना आणि अंधश्रद्धा यामुळे व्यक्ती, कुटुंब आणि समाज अनेक अडचणींमध्ये अडकतो. संशय आणि अंधश्रद्धा या दोन्ही गोष्टी माणसाच्या विचारशक्तीवर परिणाम करतात.त्या मुळे चिकित्सा आणि संशयाचा आजार या मधला फरक आपल्याला माहित असणे आवश्यक आहे.

संशयाची भावना ही काही प्रमाणात उपयोगी असते. उदाहरणार्थ, एखादी नवीन माहिती खरी आहे का हे तपासणे, फसवणूक टाळण्यासाठी प्रश्न विचारणे किंवा औषध घेण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे हे चांगले संशयाचे उदाहरण आहे. पण जेव्हा संशयाला कोणताही आधार नसतो आणि तो सतत वाढत जातो, तेव्हा तो त्रासदायक ठरतो.

उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला वाटते की शेजारी आपल्याविरुद्ध कट करत आहेत, कोणी तरी आपले नुकसान करणार आहे किंवा घरातील सदस्य आपल्याशी खोटे बोलत आहेत. प्रत्यक्षात कोणताही पुरावा नसतानाही ही व्यक्ती सतत संशय घेत राहते. त्यामुळे घरातील वातावरण बिघडते, नाती तुटतात आणि मनःशांती नष्ट होते. अनेक वेळा मोबाईल, सोशल मीडिया किंवा अफवांमुळेही संशय वाढतो. कोणी माझे फोन ऐकत आहे, माझ्यावर करणी केली आहे किंवा माझे नशीब कोणीतरी बंद केले आहे, अशा कल्पना माणसाला मानसिक तणावात टाकतात.

अंधश्रद्धा म्हणजे कोणत्याही गोष्टीमागे वैज्ञानिक कारण नसतानाही ती गोष्ट खरी मानणे. अनेक अंधश्रद्धा संशयांमधून निर्माण होतात. एखाद्या व्यक्तीच्या नजरेमुळे आजार होतो किंवा करणीमुळे संकट येते, अशा गोष्टी समाजात अजूनही ऐकायला मिळतात. काही लोक आजारपणावर डॉक्टरांकडे जाण्याऐवजी जादूटोणा, अंगारे-धुपारे किंवा भोंदूबाबांवर विश्वास ठेवतात. त्यामुळे वेळ, पैसा आणि आरोग्य यांचे नुकसान होते.

स्किझोफ्रेनिया आणि संशयी व्यक्तिमत्वाचा आजार या दोन संशयाच्या मानसिक आजारात खूप मोठ्या प्रमाणात अंधश्रद्धा दिसून येतात. स्किझोफ्रेनिया हा गंभीर मानसिक आजार आहे. या आजारामध्ये व्यक्तीच्या विचारांवर, भावनांवर आणि वास्तव समजण्याच्या क्षमतेवर परिणाम होतो. अनेक वेळा या आजारात संशयाची भावना खूप वाढलेली दिसते. रुग्णाला वाटू शकते की लोक आपल्याविरुद्ध कट करत आहेत, कोणी आपल्यावर लक्ष ठेवत आहे किंवा आपले नुकसान करण्याचा प्रयत्न करत आहे. काहींना असेही वाटते की मोबाईल, टीव्ही किंवा इतर माध्यमांद्वारे आपल्याला संदेश दिले जात आहेत. हे विचार रुग्णाला पूर्णपणे खरे वाटतात.

भारतात अनेकदा अशा लक्षणांकडे मानसिक आजार म्हणून न पाहता अंधश्रद्धेच्या नजरेतून पाहिले जाते. उदाहरणार्थ, करणी झाली आहे, भूतबाधा आहे, देवाचा कोप झाला आहे किंवा कोणीतरी जादूटोणा केला आहे असे समजले जाते. त्यामुळे रुग्णाला डॉक्टरांकडे नेण्याऐवजी काही लोक भोंदूबाबा, अंगारे-धुपारे किंवा झाडफूक करणार्‍यांकडे घेऊन जातात. यामुळे योग्य उपचार उशिरा सुरू होतात आणि आजार अधिक गंभीर होऊ शकतो.

उदाहरणार्थ, एखादा तरुण सतत म्हणत असेल की शेजारी त्याचा पाठलाग करत आहेत आणि त्याला विष देणार आहेत, तर कुटुंबाला वाटू शकते की त्याच्यावर करणी झाली आहे. पण प्रत्यक्षात हे स्किझोफ्रेनियाचे लक्षण असू शकते. अशा वेळी मानसोपचार तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक असते.

किंवा संशयी व्यक्तिमत्व असलेल्या व्यक्तींमध्ये इतरांबद्दल अविश्वास आणि सतत शंका घेण्याची प्रवृत्ती दिसून येते. अशा व्यक्तींना अनेकदा असे वाटते की लोक आपल्याविरुद्ध बोलतात, फसवण्याचा प्रयत्न करतात किंवा आपले नुकसान करू इच्छितात. हा संशय अनेक वेळा ठोस पुराव्याशिवाय असतो, पण त्या व्यक्तीला तो पूर्णपणे खरा वाटतो.

अशा मानसिकतेमुळे अंधश्रद्धांना खतपाणी मिळू शकते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला सतत अपयश आले किंवा घरात अडचणी निर्माण झाल्या तर ती व्यक्ती कोणीतरी करणी केली आहे, वाईट शक्ती मागे लागल्या आहेत किंवा शेजार्‍याने जादूटोणा केला आहे असे मानू शकते. संशयी स्वभावामुळे ती व्यक्ती सामान्य घटनांनाही संशयाच्या नजरेतून पाहते. त्यामुळे छोट्या गोष्टींनाही गूढ किंवा धोकादायक अर्थ दिला जातो.

उदाहरणार्थ, घरात वारंवार वस्तू हरवणे, एखाद्याचे अचानक आजारी पडणे किंवा व्यवसायात नुकसान होणे या गोष्टींचे वास्तव कारण शोधण्याऐवजी काही लोक अंधश्रद्धेकडे वळतात. मग ते भोंदूबाबा, झाडफूक, अंगारे-धुपारे किंवा तांत्रिक उपाय यांवर विश्वास ठेवू लागतात. यामुळे आर्थिक, मानसिक आणि कौटुंबिक नुकसान होऊ शकते.

संशयी व्यक्तिमत्व असलेल्या व्यक्तींना अनेकदा इतरांवर सहज विश्वास ठेवता येत नाही. त्यामुळे समुपदेशन किंवा उपचार स्वीकारण्यासही ते कधी विरोध करतात. अशा वेळी कुटुंबाने शांतपणे संवाद साधणे, वाद टाळणे आणि तज्ज्ञांची मदत घेणे महत्त्वाचे असते.

म्हणजे इतरांवर सतत संशय घेण्याची आणि सहज विश्वास न ठेवण्याची मानसिक समस्या. अशा व्यक्तींना अनेकदा वाटते की लोक आपले नुकसान करतील, आपल्याविरुद्ध बोलतात किंवा फसवण्याचा प्रयत्न करतात. त्यामुळे उपचार करणे थोडे कठीण असू शकते, कारण रुग्णालाच डॉक्टर किंवा समुपदेशकांवर विश्वास ठेवणे अवघड जाते.

संशयाचा व्यक्तिमत्व दोष असलेल्या विकारामध्ये समुपदेशन आणि मानसोपचार हे मुख्य उपचार असतात. त्यामध्ये Cognitive Behavioral Therapy (CBT) विशेष उपयोगी मानली जाते. या उपचारपद्धतीमध्ये व्यक्तीच्या संशयी विचारांकडे शांतपणे पाहिले जाते आणि त्या विचारांमागे खरे पुरावे आहेत का हे तपासण्यास मदत केली जाते.

उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला वाटत असेल की ऑफिसमधील लोक मुद्दाम त्याचा अपमान करतात, तर उइढ मध्ये त्या घटनेचा शांतपणे विचार केला जातो. खरोखर तसे झाले का?, यामागे दुसरे कारण असू शकते का? असे प्रश्न विचारून वास्तव समजून घेण्यास मदत केली जाते. हळूहळू व्यक्तीचे चुकीचे निष्कर्ष आणि अनावश्यक संशय कमी होऊ शकतात.

CBT मध्ये ताण आणि राग कमी करणे, इतरांशी नीट संवाद साधणे, भावना नियंत्रित करणे आणि सामाजिक संबंध सुधारणे यावरही भर दिला जातो.

अशा व्यक्तींशी उपचार करताना घाई, वाद किंवा टीका टाळणे महत्त्वाचे असते. विश्वास निर्माण होण्यासाठी वेळ लागतो. कुटुंबाचे सहकार्य, शांत संवाद आणि नियमित उपचार यामुळे व्यक्तीचे दैनंदिन जीवन अधिक स्थिर आणि चांगले होऊ शकते.

तीव्र संशय, भीती, राग, झोप न लागणे किंवा Schizophrenia सारख्या मानसिक आजारांमध्ये संशयी विचार कमी करण्यासाठी औषधांचा उपयोग होऊ शकतो. मानसोपचारतज्ज्ञ काही अँटिसायकॉटिक औषधे देऊ शकतात, जसे Risperidone, Olanzapine किंवा Aripiprazole. ही औषधे मेंदूला अधिक शांत आणि स्थिरपणे विचार करण्यास मदत करतात तसेच अनावश्यक संशय आणि भीती कमी करू शकतात.

जर व्यक्तीमध्ये चिंता किंवा नैराश्यही असेल, तर त्यासाठी अतिरिक्त औषधे दिली जाऊ शकतात. औषधांसोबत समुपदेशन आणि कुटुंबाचा आधार मिळाला तर उपचार अधिक चांगले परिणाम देतात.

ही औषधे नेहमी मानसोपचारतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानेच घ्यावीत. कारण काही दुष्परिणाम होऊ शकतात आणि नियमित तपासणी आवश्यक असते. डॉक्टरांचा सल्ला न घेता औषधे अचानक बंद केल्यास लक्षणे पुन्हा वाढू शकतात.

Top of Form, Bottom of Form

अंधश्रद्धा टाळण्यासाठी वैज्ञानिक दृष्टिकोन, पुराव्यावर आधारित विचार आणि मानसिक आरोग्याविषयी जागरूकता आवश्यक आहे. अनेक समस्यांना सामाजिक, मानसिक किंवा वैद्यकीय कारणे असू शकतात. त्यामुळे भीती आणि संशय वाढवण्याऐवजी समजूतदारपणे विचार करणे गरजेचे आहे.

शेवटी, संशय आणि अंधश्रद्धा या दोन्ही गोष्टी मानवी मनाला कमकुवत बनवू शकतात. योग्य प्रमाणातील प्रश्न विचारणे चांगले असते, पण आधार नसलेला संशय आणि अंधविश्वास समाजासाठी घातक असतो. विवेक, विज्ञान, संवाद आणि समजूतदारपणा यांच्या मदतीने आपण या समस्यांपासून दूर राहू शकतो. समाज प्रगत व्हायचा असेल तर भीतीपेक्षा विचार आणि अंधश्रद्धेपेक्षा विज्ञान यांना महत्त्व द्यावे लागेल.

– डॉ. हमीद दाभोलकर