-
भीती ही माणसाच्या मूलभूत भावनाांपैकी एक आहे. स्वतःचे संरक्षण करणे, धोका ओळखणे आणि जगात तग धरून राहणे यासाठी भीती उपयोगी ठरते. मात्र, जेव्हा ही भीती अतीव, सतत आणि अनियंत्रित होते, तेव्हा तिचे रूपांतर अंधश्रद्धांमध्ये होऊ लागते. अंधश्रद्धा या अशा समजुती असतात की, ज्या तर्क, विज्ञान किंवा अनुभवांवर आधारित नसून भीती, अनिश्चितता आणि भावनिक असुरक्षिततेतून निर्माण झालेल्या असतात.
पूर्वीच्या काळी नैसर्गिक आपत्ती, रोगराई, मृत्यू किंवा अपयश यांची शास्त्रीय कारणे माहीत नव्हती. त्यामुळे लोकांनी त्यामागे दैवी शती, शाप, अपशकुन किंवा अलौकिक कारणे शोधली. आज विज्ञान प्रगत झाले असले, तरी मानवी मनाची भीतीची प्रवृत्ती तशीच आहे. त्यामुळे आधुनिक समाजातही अंधश्रद्धा वेगवेगळ्या स्वरूपात टिकून आहेत.
भीती आणि अनिश्चिततेचा संबंध
जेव्हा एखादी घटना आपल्या नियंत्रणाबाहेर जाते, तेव्हा मन अस्वस्थ होते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने मेहनत करूनही परीक्षेत अपयश आले किंवा एखाद्या कुटुंबात अचानक आजारपण आले, तर हे का घडले? हा प्रश्न सतावतो. या प्रश्नाचे तर्कसंगत उत्तर मिळाले नाही की भीती वाढते. ही भीती कमी करण्यासाठी मन एखादे कारण शोधतेजसे की ग्रहदोष, वाईट नजर, अपशकुन किंवा देवाचा कोप. अशा प्रकारे अंधश्रद्धा भीतीपासून मानसिक दिलासा देणारे साधन बनतात.
सर्वसाधारण चिंता (Generalized Anxiety) आणि अंधश्रद्धा
सर्वसाधारण चिंता असलेल्या व्यती सतत काळजीत असतात. त्यांना भविष्यात काहीतरी वाईट घडेल अशी भीती असते, जरी त्यासाठी ठोस कारण नसले तरी. अशा व्यतींना जग असुरक्षित आणि अनिश्चित वाटते. त्यामुळे त्या प्रत्येक घटनेत अर्थ, संकेत किंवा इशारे शोधू लागतात.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यतीला कामावर जाताना नेहमी उशीर होतो आणि त्याच दिवशी बॉसने ओरडले, तर ती व्यक्ती आज घरातून निघताना उजव्या पायाऐवजी डाव्या पायाने पाऊल टाकले म्हणून वाईट झाले असा निष्कर्ष काढू शकते. प्रत्यक्षात याचा काहीही संबंध नसतो, पण त्या विश्वासामुळे व्यतीला असे वाटते की, पुढच्यावेळी योग्य कृती केली तर वाईट टाळता येईल.
अशा अंधश्रद्धा पूरक वर्तनामुळे तात्पुरता दिलासा मिळतो. मात्र, हा दिलासा मेंदूला शिकवतो की अंधश्रद्धा पाळली की चिंता कमी होते. त्यामुळे ती सवय अधिक बळकट होते आणि हळूहळू व्यती अंधश्रद्धांवर अवलंबून राहायला लागते.
पॅनिक (Panic) आणि अंधश्रद्धा
पॅनिक ही भीतीची अतिशय तीव्र अवस्था आहे. पॅनिक अटॅकच्या वेळी हृदय जोरात धडधडते, श्वास घेणे कठीण होते, छातीत दडपण जाणवते आणि आता काहीतरी भयंकर होणार अशी भावना येते. अशा अवस्थेत तर्कशती जवळजवळ बंद पडते.
समजा, एखाद्या व्यतीला बसमध्ये प्रवास करताना पहिला पॅनिक अटॅक आला. पुढच्या वेळेस बस पाहिली तरी तिच्या मनात भीती निर्माण होऊ शकते. हळूहळू ती व्यती असा विश्वास ठेवू लागते की, ही बस अपशकुनी आहे किंवा त्या दिवशी मी अमुक कपडे घातले म्हणून असे झाले. हा विश्वास तर्कावर आधारित नसून भीतीच्या आठवणींवर आधारित असतो.
डी-रिअलायझेशन आणि डी-पर्सनलायझेशनची भूमिका
डी-रिअलायझेशन म्हणजे आजूबाजूचे जग खोटे, स्वप्नासारखे किंवा धूसर वाटणे, तर डी-पर्सनलायझेशन म्हणजे स्वतःपासून तुटल्यासारखे वाटणे. या अवस्था अनेकदा तीव्र चिंता किंवा पॅनिकसोबत दिसतात आणि व्यतीस फार घाबरवतात.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यतीला अचानक असे वाटू लागते की लोक रोबोटसारखे दिसत आहेत किंवा आवाज खूप दूरवरून येत आहे. हा अनुभव तात्पुरता असतो आणि मेंदूच्या तणावामुळे होतो. मात्र, व्यतीला याची माहिती नसल्यास ती असा अर्थ लावू शकते की माझ्यावर काहीतरी वाईट शतीचा प्रभाव आहे किंवा हे दैवी संकेत आहेत.
अशा वेळी अंधश्रद्धा त्या अनुभवांना अर्थ देतात. वास्तव स्वीकारण्यापेक्षा गूढ किंवा अलौकिक स्पष्टीकरण मनाला अधिक सोपे वाटते. त्यामुळे अंधश्रद्धा अधिक खोलवर रुजतात.
भीती हाताळण्याचे तर्कसंगत मार्ग
अंधश्रद्धा भीती कमी करत असल्यासारख्या वाटतात, पण प्रत्यक्षात त्या भीती टिकवून ठेवतात. त्यामुळे भीती हाताळण्यासाठी तर्कसंगत आणि वैज्ञानिक मार्ग आवश्यक आहेत.
भीती हाताळण्यासाठी भावनिक बुद्धिमत्तेची भूमिका
भीती ही माणसाची नैसर्गिक भावना आहे. धोका ओळखण्यासाठी आणि स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी भीती आवश्यक असते. मात्र जेव्हा भीती अतीव, सतत किंवा अनियंत्रित होते, तेव्हा ती आपल्या विचारांवर, निर्णयांवर आणि वर्तनावर नकारात्मक परिणाम करते. अशा वेळी भीतीवर मात करण्यासाठी भावनिक बुद्धिमत्ता अत्यंत महत्त्वाची ठरते.
भावनिक बुद्धिमत्ता म्हणजे स्वतःच्या भावना ओळखणे, समजून घेणे, योग्य पद्धतीने व्यत करणे आणि त्यांचे नियमन करणे. भीती आली की अनेकदा आपण ती दाबून टाकतो किंवा तिच्यापासून पळ काढतो. पण भावनिक बुद्धिमत्ता आपल्याला भीतीकडे थांबून पाहायला शिकवते. मला नेमकी कशाची भीती वाटते? ही भीती वास्तवावर आधारित आहे की कल्पनेवर? असे प्रश्न स्वतःला विचारल्याने भीतीचे स्वरूप स्पष्ट होते.
भीतीची जाणीव होणे हा पहिला टप्पा आहे. अनेकदा शरीर आधी प्रतिक्रिया देते, हृदयाची धडधड वाढते, श्वास वेगवान होतो, अस्वस्थता जाणवते. भावनिक बुद्धिमत्ता आपल्याला या संकेतांकडे लक्ष द्यायला शिकवते, घाबरून जाण्याऐवजी त्यांना समजून घ्यायला मदत करते. हे शरीराचे नैसर्गिक प्रतिसाद आहेत, धोका खरा असायलाच हवा असे नाही, ही समज भीती कमी करते.
भावनिक बुद्धिमत्तेचा दुसरा महत्त्वाचा भाग म्हणजे भावनांचे नियमन. खोल श्वास घेणे, स्वतःशी सकारात्मक संवाद साधणे आणि क्षणभर थांबून प्रतिक्रिया देणे यामुळे भीतीच्या भरात चुकीचे निर्णय टाळता येतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण परिस्थितीत लगेच पळ काढण्याऐवजी शांतपणे विचार करून उपाय शोधता येतो.
याशिवाय, भावनिक बुद्धिमत्ता आपल्याला इतरांशी संवाद साधण्यासही मदत करते. आपली भीती विश्वासू व्यक्तीशी मोकळेपणाने बोलून दाखवल्यास मन हलके होते आणि भीती कमी होते. समर्थन मिळाल्याने आपण एकटे नाही आहोत ही भावना निर्माण होते.
माइंडफुलनेस, श्वसनाचे व्यायाम, शरीराला शांत करणार्या सवयी यामुळे भीतीची तीव्रता कमी होते. हळूहळू भीतिदायक परिस्थितींना सामोरे जाणे (gradual exposure) अंधश्रद्धांवरचा विश्वास कमकुवत करते. अशा परिस्थितीत गरज भासल्यास मानसोपचार तज्ज्ञांची मदत घेणे हे कमजोरीचे नाही, तर शहाणपणाचे लक्षण आहे.
शेवटी, आपल्याला भीतीला शत्रू न समजता मार्गदर्शक मानायला शिकले पाहिजे. भीती काय सांगते आहे, भीती आपल्या कोणत्या गरजा अपूर्ण आहे, हे समजल्यास आपण अधिक समजूतदार, आत्मविश्वासपूर्ण आणि संतुलित जीवन जगू शकतो. भीती टाळण्यापेक्षा तिला समजून घेतल्यास ती आपल्या विकासाचा भाग बनू शकते.
-डॉ. हमीद दाभोलकर