दलितांना घोड्यावर बसण्यास होणारा विरोध ही सरंमजामशाही

राजस्थानमध्ये लग्नाच्या वरातीत (बारात) दलित नवरदेवाला घोड्यावर बसण्यास उच्च जातीच्या लोकांकडून विरोध होण्याच्या अनेक घटना अनेक वेळा घडतात. घोड्यावर बसणे हा सन्मान आणि सामाजिक समानतेचा अधिकार मानला जातो, परंतु काही गावांमध्ये हा दलितांचा अधिकार अजूनही जातीय विषमतेमुळे हिरावला जातो. घोड्यावर बसून वरात काढणे हे अनेक वर्षांपासून उच्च सामाजिक दर्जाचे आणि सन्मानाचे प्रतीक मानले गेले आहे. जेव्हा दलित समाजातील नवरदेव हा ‘सन्मानाचा’ अधिकार वापरण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा काही उच्च-जातीच्या गटांकडून त्यास विरोध केला जातो. हा विरोध दलितांना सामाजिक शिडीत स्वतःहून वरचे स्थान घेण्यापासून रोखण्याच्या उद्देशाने केला जातो.

अनेक प्रकरणांमध्ये, दलित नवरदेवाला घोड्यावरून खाली खेचणे, मारहाण करणे आणि त्यांच्या कुटुंबाला जातिवाचक शिवीगाळ करणे अशा प्रकारचा हिंसाचार केला गेला आहे. अनेकदा वरातीत गोंधळ घालून विवाह सोहळा थांबवण्याची धमकी दिली जाते.

राजस्थानमधील अजमेर, बुंदी आणि भिलवाडा यांसारख्या अनेक जिल्ह्यांमध्ये अशा घटनांची नोंद झाली आहे. या घटना अधोरेखित करतात की, कायद्याने अस्पृश्यता नष्ट केली असली, तरी सामाजिक रूढीवादी मानसिकता अजूनही बदललेली नाही.

या भेदभावाचा सामना करण्यासाठी अनेकदा प्रशासकीय आणि पोलीस हस्तक्षेपाची गरज भासते. अनेक प्रकरणांमध्ये, दलित वरांना सुरक्षितपणे घोड्यावर बसून वरात काढता यावी यासाठी मोठ्या प्रमाणात पोलीस बंदोबस्त तैनात करावा लागतो. काही घटनांमध्ये ५० ते १०० हून अधिक पोलीस कर्मचारी तैनात केले गेले आहेत. जातीय भेदभावाचे आणि अत्याचाराचे गुन्हे करणार्‍यांवर अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती (अत्याचार प्रतिबंधक) कायद्यानुसार कारवाई केली जाते.

दलित नवरदेवाला घोड्यावर बसण्यासाठी पोलीस संरक्षणाची गरज भासणे ही एक अत्यंत चिंताजनक सामाजिक स्थिती आहे. भारतीय संविधानाने दिलेल्या समानतेच्या हकाचे उल्लंघन आजही जातीय द्वेषापोटी होत आहे आणि या समस्येवर कायदेशीर उपाययोजनांसोबतच सामाजिक प्रबोधनाचीही नितांत गरज आहे.

राजस्थान मधील दलित संघटना आणि कार्यकर्ते नवरदेवाला घोडीवर बसवण्याला समानता आणि सन्मानाचा मूलभूत हक्क मानतात. उच्च जातीय समूहांनी लादलेल्या जुन्या ‘सरंजामशाही’ रूढींना आणि वर्चस्वाला आव्हान देण्यासाठी ही कृती अत्यंत महत्त्वाची आहे. अनेक नवरदेव आणि त्यांचे कुटुंबीय, “हा आमचा हक्क आहे, आम्ही तो का सोडून द्यावा?” या भूमिकेवर ठाम राहतात.

            काही जिल्ह्यांमध्ये (उदा. बूंदी), पोलिसांनी आणि प्रशासनाने ‘ऑपरेशन समानता’ सारखे विशेष उपक्रम सुरू केले आहेत. या उपक्रमांचा उद्देश केवळ सुरक्षा पुरवणे नसून, गावकर्‍यांमध्ये, विशेषत: उच्च जातीय समूहांमध्ये, जातीय भेदभावाच्या विरोधात जागृती आणि मनपरिवर्तन करणे हा असतो. गावातील विविध जातींच्या लोकांचा समावेश असलेल्या ‘समानता समित्या’ स्थापन केल्या जातात.

बुंदी जिल्हा पोलिसांनी सुरू केलेले ऑपरेशन समानता काय आहे हे आपण जाणून घेऊयात…

दलित नवरदेवांना घोड्यावर बसवून वरात काढण्यासाठीसहाय्य करणारे राजस्थान पोलीसांचे ‘ऑपरेशन समानता’

‘ऑपरेशन समानता’ ही राजस्थान पोलीस, विशेषतः बुंदी जिल्हा पोलिसांनी, पोलीस अधीक्षक जय यादव यांनी सामाजिक समानता आणि न्याय प्रस्थापित करण्यासाठी सुरू केलेली एक विशेष मोहीम आहे.

या मोहिमेचा मुख्य उद्देश दलित समाजातील वरांना त्यांच्या लग्नाच्या मिरवणुकीत (बिंदौरी किंवा घोडीवर बसणे) घोड्यावर बसण्यापासून उच्च जातीय लोकांकडून होणारी अडवणूक थांबवणे हा आहे. संविधानाने दिलेल्या समानतेच्या अधिकाराचे (कलम १४ ते १८) उल्लंघन करणार्‍या अस्पृश्यता आणि जातीय भेदभावाच्या घटनांना आळा घालणे, हे या उपक्रमाचे ध्येय आहे.

जानेवारी २०२२ मध्ये बुंदी जिल्ह्यातील केश्वरापाटनच्या चडी गावात पहिल्यांदा दलित वराची घोडीवरून बिंदौरी काढून या अभियानाची सुरुवात झाली.

पोलीस अधिकारी त्यांच्या कार्यक्षेत्रातील अशा गावांची यादी करतात, जिथे दलित वरांना घोड्यावर बसण्यापासून रोखले गेले आहे किंवा जिथे भविष्यात असे वाद होण्याची शक्यता आहे. या ओळखलेल्या गावांमध्ये समानता समित्या स्थापन केल्या जातात. या समित्यांमध्ये स्थानिक नागरिक, प्रतिष्ठित व्यती, पोलीस अधिकारी आणि प्रशासकीय कर्मचारी यांचा समावेश असतो. या समित्या लोकांमध्ये संवैधानिक आणि कायदेशीर हकांबद्दल जागरूकता निर्माण करतात. जातीय भेदभाव रोखण्यासाठी दोन समुदायांमध्ये समेट घडविण्याचे कामही केले जाते.

दलित वधू-वरांना सन्मानपूर्वक मिरवणूक काढता यावी यासाठी पोलीस संरक्षणाची व्यवस्था केली जाते, जेणेकरून कोणत्याही प्रकारचा अनुचित प्रकार घडणार नाही. बुंंदी पोलिसांनी सुरू केलेला हा अभिनव उपक्रम नंतर राजस्थान राज्य सरकारने आपल्या १०० दिवसांच्या कृती आराखड्यात समाविष्ट केला होता.

बुंदी जिल्ह्यात जानेवारी २०२२ पासून आतापर्यंत (२०२४ पर्यंत) या अभियानांतर्गत २२० हून अधिक दलित वधूंना/वरांना घोडीवर बसवून शांततेत आणि सन्मानाने बिंदौरी काढण्यास मदत करण्यात आली आहे.

‘ऑपरेशन समानता’ हे जातीय भेदभावाविरुद्ध, विशेषतः लग्नाच्या मिरवणुकीत दलित वराच्या घोड्यावर बसण्याच्या मूलभूत हकाचे रक्षण करण्यासाठी, राजस्थान पोलिसांनी उचललेले एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे.

– राहुल थोरात, रमेश माने