फॉरवर्ड करण्यापूर्वी …

आला मेसेज की ढकल पुढे, आला व्हिडिओ की ढकल पुढे, अशी ढकलगाडी खेळणारे व्हाट्सअ‍ॅपवीर ही खरोखरच एक मोठी समस्या आहे. काही वेळा हे लोक मेसेज न वाचताच पुढे पाठवत असतात. ‘अमूक एका ठिकाणी सुटकेस सापडली आहे. सुटकेसमध्ये महत्त्वाची कागदपत्रे आहेत. कुणाची सुटकेस हरवली असेल तर अमूक नंबरवर संपर्क साधून ओळख पटवून घेऊन जावी.’ अशा पद्धतीचा संदेश यांना दिसला की कधी एकदा तो फॉरवर्ड करीन असे त्यांना होते. पण हा संदेश त्यांच्यासारख्याच लोकांमुळे वर्षभरापासून असाच फॉरवर्ड होत त्यांच्यापर्यंत आलेला आहे हे त्यांना माहीतच नसते. संदेशात दिलेल्या मोबाईल नंबरवर फोन करून खात्री करून घेण्याचीही तसदी हे लोक घेत नाहीत. असा संदेश फॉरवर्ड करून आपण सामाजिक काम करत नसून सामाजिक समस्या बनत आहोत हे त्यांच्या लक्षातच येत नाही. लोकांच्या या मानसिकतेचा काही भोंदू डॉक्टरांनी फार चांगला फायदा करून घेतला आहे. ते लोक कुठल्यातरी आजारावर रामबाण औषध शोधल्याचा दावा करून ते औषध केवळ याच (इथे स्वतःचे नाव टाकतात) डॉक्टरकडे मिळते, असा एक संदेश तयार करतात आणि सोशल मीडियावर टाकून देतात. असे संदेश कित्येक दिवस फॉरवर्ड होत राहतात आणि त्यांचा धंदा आरामात होत राहतो. काही चांगल्या शिकल्या सवरलेल्या लोकांकडूनही असे होत असते. अंधश्रद्धेचे संदेश फॉरवर्ड करणार्‍यांची संख्या तर प्रचंड आहे. या सगळ्या लोकांमध्ये एक गोष्ट समान असते, ती म्हणजे त्यांचा अशा खोट्या संदेशांवर पटकन विश्वास बसतो, पण स्वतः विश्वास ठेवून हे लोक गप्प बसत नाहीत ही मोठी समस्या आहे. त्यांना तो संदेश दुसर्‍यांपर्यंत पोहोचवण्याची घाई असते. यातून ते किती मोठा सामाजिक गुन्हा करत आहेत याची त्यांना कल्पना नसते. पालघर जिल्ह्यात लोकांच्या मारहाणीत झालेला साधूंचा मृत्यू केवळ अंधपणे केलेल्या फॉरवर्ड्सचा परिणाम होता. अशा अफवा पसरवणार्‍या फॉरवर्ड्समुळे मॉब लिंचिंगच्या कितीतरी घटना देशभरात घडल्या आहेत. हे एकमेव उदाहरण नाही. देशभरात अनेक ठिकाणी ‘परिसरात मुले पळवणारी टोळी आली आहे’ किंवा ‘दरोडेखोरांची टोळी आली आहे’ असे मेसेज अनेकांनी अंधपणे फॉरवर्ड केल्यामुळे मॉब लिंचींगच्या कित्येक घटना होऊन निरपराध लोकांचे बळी गेले आहेत. याचे दुष्परिणाम केवळ मॉब लिंचींगपुरते मर्यादित नाहीत. समाजात खोट्या गोष्टी पसरतात हे खूप मोठे सामाजिक नुकसान आहे. खोटेपणा ही समाज पोखरणारी कीड असते. तिला वाढवण्याचे काम खोटे मेसेज फॉरवर्ड करणारे लोक कळत-नकळतपणे करत असतात.

            या खोट्या संदेशांमध्ये राजकीय आणि धार्मिक स्वरुपाचे संदेशही खूप मोठ्या प्रमाणावर असतात. या स्वरूपाच्या संदेशांमुळे समाजातील द्वेष प्रचंड प्रमाणात वाढला आहे. तसेच अंधश्रद्धांचा प्रसारही खूप मोठ्या प्रमाणात होतोय. अनेक प्रकारचे बाबा-बुवा, देवस्थाने, कर्मकांडे, ग्रहशांत्या, चमत्कार, ज्योतिष, पंचांग वगैरेंबाबत खोटे दावे करणारे संदेश मोठ्या प्रमाणात फॉरवर्ड होत आहेत. विशिष्ट समुदायांबद्दल द्वेष पसरवणारे संदेशही खूप फॉरवर्ड होत आहेत. यातले काही संदेश तद्दन खोटे असतात; तर काही खरे आणि खोट्याची सरमिसळ असते. काही गोष्टी खर्‍या असल्यामुळे लोकांना संपूर्ण संदेशच खरा वाटतो. त्यामुळे सुशिक्षित लोक आणि काही वेळा चिकित्सक लोकही त्यावर विश्वास ठेवतात आणि फॉरवर्ड करतात. यावर तातडीने उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. खरे तर यावर सरकारी यंत्रणांकडून करता येतील असे खूप चांगले उपाय आहेत. पण भारतात सध्या त्यांच्याकडून जास्त अपेक्षा करता येईल अशी परिस्थिती नाही. पण समाजाचा जबाबदार घटक म्हणून सर्वसामान्य माणसे खूप काही करू शकतात. थोडे प्रयत्न केले तर आलेला संदेश खरा आहे की खोटा आहे, हे तपासता येऊ शकते. थोडा संयम दाखवला तर फेक मेसेजच्या फॉरवर्डची साखळी आपण तोडू शकतो. समाजात पसरणारे विष रोखू शकतो. याबाबत आपण नेमके काय करू शकतो याची चर्चा या लेखामध्ये केली आहे.

            पहिली गोष्ट म्हणजे सोशल मीडियावर अनेक लोकांकडून खोटे संदेश प्रसारित केले जातात, हे मान्य करणे. आजपर्यंत असे लाखो खोटे संदेश प्रसारित केले गेले आहेत. त्यामुळे हे आधी मान्य करायला हवे की माझ्याकडे आलेला प्रत्येक संदेश खरा नाही. जरी मला एखादा संदेश आवडला असेल किंवा एखादा संदेश माझ्या विचारसरणीला पूरक असेल तरी तो खरा असेलच असे नाही, हे मनाशी मान्य करायला हवे. थोडक्यात सांगायचे तर प्रत्येक संदेशावरच संशय घ्यायला हवा. आणि जो संदेश फॉरवर्ड करावासा वाटतोय त्यावर तरी संशय घ्यायलाच हवा.

            यानंतर करावयाची गोष्ट म्हणजे फॅक्ट-चेकिंग (तथ्य पडताळणी). फॅक्ट चेक कसे करायचे? हा मात्र सर्वसामान्य लोकांपुढचा मोठा प्रश्न आहे. काही संशोधक, पत्रकार आणि विद्वान लोक प्रयत्नपूर्वक फॅक्ट चेक करू शकतात. पण सर्वसामान्य माणसांना ते कसे करायचे माहीत नाही. पण सर्वसामान्य माणसे फॅक्ट चेक करू शकणारच नाहीत असे नाही. फॅक्ट-चेकिंगच्या काही सोप्या पद्धती अलीकडच्या काळात उपलब्ध झाल्या आहेत. प्रत्येक पद्धतीचे काही फायदे-तोटे आहेत. ते जाणून घेऊन तुम्हाला सोयीची असेल ती पद्धत तुम्ही वापरू शकता.

SIFT पद्धत

            व्यावसायिक Fact Checkers मध्ये लोकप्रिय असलेली सोपी पद्धत.

S   Stop – क्षणभर थांबा.

I   Investigate the Source – तुम्हाला संदेश कुणी पाठवला ते बघा. पाठवणारा माणूस विश्वास ठेवण्यासारखा आहे का बघा.

F   Find Better Coverage – संदेशातील घटना/बाब दुसर्‍या विश्वासार्ह स्रोतांध्ये प्रसारित झाली आहे का ते शोधा.

T  Trace to the Original – बातमीच्या मूळ स्रोतापर्यंत जा. ती बातमी पहिल्यांदा कुठे प्रसारित झाली ते शोधा. बातमीचा मूळचा स्रोत विश्वासार्ह आहे का ते बघा.

मजकूर पडताळा गुगल सर्च

संशयित मेसेजमधील मुख्य शब्द (keywords) शोधा. कीवर्ड सापडत नसेल तर मेसेज मधील आशय एक-दोन वाक्यांत गुगलवर टाइप करा. त्यापुढे fact check असे लिहा आणि सर्च करा. दाव्याचे फॅक्ट-चेक आधीच झालेले असेल तर फॅक्ट-चेकिंग अहवाल सापडेल. Google Fact Check Explorer (https://toolbox.google.com/factcheck/explorer) हे टूल सर्व फॅक्ट-चेकिंग वेबसाइट्स एकाच ठिकाणी दाखवते.

चित्र पडताळा (रिव्हर्स इमेज सर्च)

            जर संदेश चित्र/फोटो/प्रतिमा स्वरुपात असेल तर ते चित्र Google Images (images.google.com) मध्ये अपलोड करून सर्च करा. यामुळे हे चित्र पहिल्यांदा कुठे प्रकाशित झाले ते समजते. अनेकदा जुने फोटो नवीन घटनांचे सांगून पसरवले जातात. रिव्हर्स इमेज सर्चमुळे तो फोटो नेमका कधीचा आणि कोणत्या घटनेचा आहे, हे स्पष्ट होते. यामुळे सोशल मीडियावर व्हायरल होणारे फोटो खरे आहेत की एडिट केलेले (मॉर्फ केलेले) आहेत, याचीही सत्यता पडताळता येते.

व्हिडिओ पडताळा

            तुम्हाला एखाद्या व्हिडिओची तथ्य पडताळणी करायची असेल तर व्हिडिओचे नाव किंवा मजकूर YouTube वर सर्च करा मूळ अपलोड शोधा. तारीख, ठिकाण, संदर्भ पडताळा. किंवा व्हिडिओ मधील आशय एक-दोन वाक्यांमध्ये लिहून त्यापुढे fact check असे लिहून गुगलमध्ये सर्च करा.

फॅक्ट-चेकिंग संस्था

            सोशल मीडियाच्या जन्मापासूनच फेक मेसेजही जन्माला आले आहेत. पण समाधानाची बाब ही की थोडे उशिरा का होईना फॅक्ट-चेकिंग संस्था सुद्धा जन्माला आल्या आहेत. ज्यांना फॅक्ट चेकिंग करता येत नाही अशा लोकांनी अशा फॅक्ट-चेकिंग संस्थांच्या वेबसाईटसचा पुरेपूर वापर केला पाहिजे. आपल्यापर्यंत आलेल्या मेसेजचे फॅक्ट-चेकिंग तो मेसेज आपल्यापर्यंत येण्यापूर्वीच झालेले असू शकते. त्यामुळे एखादा संशयित मेसेज आपल्याकडे आला असेल तर तो फॉरवर्ड करण्यापूर्वी या फॅक्ट-चेकिंग वेबसाईट्सवर जाऊन पाहायला हवे. भारतातील काही नामांकित फॅक्ट-चेकिंग वेबसाईट्स खालील प्रमाणे आहेत.

altnews.in , boomlive.in , vishvasnews.com , factcrescendo.com, 

thequint.com/news/webqoof

            काही फॅक्ट-चेकिंग वेबसाइट्स वाचकांकडून संशयित मेसेज, व्हिडिओ, फोटो मागवतात आणि त्याचे फॅक्ट चेकिंग करून प्रकाशित करतात. आपण आपल्याकडील संशयित पोस्ट त्यांना फॅक्ट चेकिंगसाठी पाठवून देऊ शकतो.

सगळ्यात सोपी पद्धत

            अलीकडे एआय सर्वसामान्यांसाठी उपलब्ध झाल्याने अनेक कामे सोपी झाली आहेत. फॅक्ट चेकिंगचे कामही एआयमुळे खूप सोपे झाले आहे. आपण वापरत असलेले LLM (उदा. ChatGPT, grok वगैरे) उघडून त्यामध्ये लिहायचे ‘यातील सत्यता सांग’ आणि त्यापुढे आपल्याला आलेला मेसेज कॉपी करून पेस्ट करायचा. ‘यातील सत्यता सांग’ ऐवजी ‘फॅक्ट-चेक करून सांग’ असे म्हटले तरीही चालेल. एआय आपल्याला बर्‍यापैकी चांगली तथ्य पडताळणी करून देईल. आपल्याकडे एखादा व्हिडिओ आलेला असेल तर त्याचे स्क्रीनशॉट्स काढून एआयला द्यायचे, त्याला व्हिडिओचा थोडक्यात आशय सांगायचा आणि ‘फॅक्ट चेक करून सांग’ असा प्रॉम्प्ट द्यायचा. अगदी थोड्या वेळात आपल्याला संबंधित व्हिडिओबाबतची सत्यता एआय सांगेल. एआयकडून फॅक्ट-चेक करून घेताना एक गोष्ट मात्र नेहमी लक्षात ठेवायला हवी की एआय काही वेळा चुका करत आहे. एआयने दिलेली माहिती दुसर्‍या स्रोतांमधून तपासून घ्यायला हवी.

फॅक्ट-चेकिंग झालेच नाही तर काय करावे?

वरील सर्व मार्ग वापरूनही एखाद्या मेसेजची सत्यता समजलीच नाही तर आपण एक महत्वाची गोष्ट करायला हवी, ती म्हणजे संबंधित मेसेज कुठेही फॉरवर्ड न करणे. काही वेळा एखाद्या मेसेजची सत्यता समोर यायला काही काळ जावा लागतो. तेवढा वेळ वाट पाहणेच श्रेयस्कर.

वैज्ञानिक दृष्टिकोन : फॅक्ट-चेकिंगची मास्टर ट्रिक

            वैज्ञानिक दृष्टिकोन बाळगणार्‍या व्यक्तिला आलेले कित्येक मेसेज ती व्यक्ती कोणतेही फॅक्ट चेक न करता निकालात काढते. विशेषतः अंधश्रद्धा पसरवणार्‍या फेक मेसेजबाबत त्यांना सहज कळते की हा मेसेज खोटा आहे. त्यांना ज्या मेसेजच्या पडताळणीसाठी काही विशेष ज्ञान किंवा अभ्यासाची आवश्यक असते, अशाच मेसेजच्या बाबतीत फॅक्ट चेक करण्याची गरज पडते. त्यामुळे वैज्ञानिक दृष्टिकोन समजून घेणे, हे फेक मेसेज पासून वाचण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

जनजागृतीची गरज

            भारतामध्ये खोट्या संदेशांबाबत लोक अजिबात जागृत नाहीत. कुठलाही संदेश फॉरवर्ड करण्यापूर्वी त्याची सत्यता तपासणे आवश्यक आहे याची कुणाला जाणच नाही. ही जाणीव जागृती करण्यासाठी जनजागृतीची खूप गरज आहे. ज्याप्रमाणे काही लोक खोटेपणा पसरवण्यासाठी सोशल मीडियाचा वापर करत आहेत; त्याप्रमाणे सजग आणि चिकित्सक लोकांनी समाजात जनजागृती करण्यासाठी सोशल मीडियाचा वापर करत राहायला हवे.

– वाघेश साळुंखे