प्रभाकर नानावटी -
प्रत्येक महिन्याच्या पौर्णिमेला वेगळे नाव
एका वर्षात १२ पौर्णिमा असतात. पाश्चात्त्य परंपरेनुसार प्रत्येक महिन्याच्या पौर्णिमेला वेगळे नाव आहे.
जानेवारी : लांडगा चंद्र – थंडीत लांडगे भुकेमुळे ओरडतात.
फेब्रुवारी : बर्फाचा चंद्र – या महिन्यात खूप बर्फ पडतो.
मार्च : गांडूळ चंद्र – जमिनीतून गांडुळे बाहेर येतात.
एप्रिल : गुलाबी चंद्र – गुलाबी रंगाची फुले उमलतात.
मे : फुलांचा चंद्र – सर्वत्र फुले दिसतात.
जून : स्ट्रॉबेरी चंद्र – फळे पिकण्याचा हा काळ असतो.
जुलै : हरणाचा चंद्र – या काळात हरणांना नवीन शिंगे येतात.
ऑगस्ट : स्टर्जन चंद्र – मासेमारीसाठी हा काळ चांगला असतो.
सप्टेंबर : कापणी चंद्र – पिकांची कापणी केली जाते.
ऑक्टोबर : शिकारी चंद्र – शिकारीसाठी लोक बाहेर पडतात.
नोव्हेंबर : बीव्हर चंद्र – लोक हिवाळ्यासाठी बिछाने तयार करतात.
डिसेंबर : थंड चंद्र – खूप जास्त थंडी असते.
कापणीचा चंद्र
कापणीचा चंद्र म्हणजे शरद ऋतूतील विषुववृत्ताच्या सर्वांत जवळ येणारी पौर्णिमा. तो लवकर उगवत असल्यामुळे आणि संध्याकाळी अतिरिक्त प्रकाश देत असल्यामुळे, हिवाळ्यापूर्वी पिकांची कापणी करणार्या शेतकर्यांसाठी तो एक महत्त्वाचा आधार होता. अनेक संस्कृतींमध्ये कापणीच्या चंद्राला कृतज्ञता आणि उत्सवाचा काळ मानले जात असे.
सर्वांत प्रसिद्ध चंद्र उत्सवांपैकी एक असलेला, चिनी ‘मिड-ऑटम फेस्टिव्हल’ (शरद ऋतूतील मध्य उत्सव) याच काळात साजरा केला जातो. कुटुंबे आभार मानण्यासाठी आणि मूनकेकचा आस्वाद घेण्यासाठी एकत्र जमतात. युरोपमध्ये, या चंद्राखाली कापणीचे उत्सव साजरे केले जात असत, ज्यात अनेकदा कृषी देवतांच्या सन्मानार्थ मेजवान्या आणि समारंभ आयोजित केले जात.
मूळ अमेरिकन परंपरांमध्ये, कापणीचा चंद्र हा ऋतू दर्शवणार्या नावाच्या चंद्रांच्या चक्राचा एक भाग होता. काही जमाती याला भूमीचे आत्मे त्यांच्यावर लक्ष ठेवून आहेत आणि चांगल्या पिकाची खात्री देत आहेत याचे चिन्ह मानत असत.
पौर्णिमेला लोकांचे विचित्र वर्तन
आजही अनेकांचा असा विश्वास आहे की, चंद्र मनःस्थिती आणि वर्तनावर परिणाम करतो, जरी याला वैज्ञानिक आधार अजूनही निर्णायक नाही. पौर्णिमेचा मानसिक आरोग्यावर प्रभाव पडतो, ही कल्पना प्राचीन काळापासून अस्तित्वात आहे आणि ज्योतिषशास्त्रातही ती कायम आहे, परंतु ऐतिहासिक नोंदींमध्ये सर्व संस्कृतींमध्ये यावर सार्वत्रिक विश्वास असल्याचे दिसून येत नाही.
पौर्णिमेला चंद्र उगवतो आणि लोकांचे वर्तन काहीसे विचित्र किंवा ‘वेड्यासारखे’ होते, अशी एक प्रचलित समजूत (किंवा ‘अर्बन लेजेंड’) आहे. मात्र, उपलब्ध आकडेवारी या समजुतीला दुजोरा देत नाही; उलट, लोक मात्र यावर विश्वास ठेवतात, हे त्यातून दिसून येते.
पौर्णिमेच्या काळात गुन्हेगारीचे प्रमाण अधिक असते का?
ऑस्ट्रेलियातील ब्रिस्बेन येथे २०१७ मध्ये करण्यात आलेल्या एका अभ्यासात, पोलिसांना आलेल्या ९,००,००० हून अधिक फोन कॉल्सची आठ वर्षांची माहिती तपासण्यात आली. पौर्णिमेच्या काळात खरोखरच अधिक कॉल्स येतात का, हे पाहणे हा या अभ्यासाचा उद्देश होता; परंतु त्यात कोणताही सांख्यिकीयदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण संबंध आढळून आला नाही. आता, खुद्द पोलिसांचे याबद्दल काय मत आहे? याविषयीचे संशोधन मिळवणे थोडे कठीण आहे, परंतु १९८६ मध्ये मियामी बीच येथील पोलीस अधिकारी आणि सामान्य नागरिक यांच्यात केलेल्या एका सर्वेक्षणातून असे दिसून आले की, पौर्णिमेच्या काळात गुन्हेगारी वाढते यावर सामान्य नागरिकांपेक्षा पोलीस अधिकार्यांचा विश्वास असण्याची शक्यता सांख्यिकीयदृष्ट्या अधिक होती. जरी प्रत्यक्षात तसे घडत नाही हे सिद्ध झालेले असले, तरीही.
इमर्जन्सी रूम्समध्ये अधिक वर्दळ
हा देखील असाच एक समज आहे ज्यावर अनेकांचा विश्वास आहे; आणि यात काही प्रमाणात तथ्य वाटू शकते. कारण, यात मानसोपचाराशी संबंधित आपत्कालीन परिस्थितींचाही समावेश असतो. ज्या व्यक्तीला आपण थोडे ‘वेडे’ आहोत असे वाटते, ती व्यक्ती पौर्णिमा पाहून विनाकारण उत्तेजित किंवा अस्वस्थ होऊ शकते. यात दोन रंजक गोष्टी आहेत. पहिली म्हणजे, जर असे घडतही असेल, तर आकडेवारीच्या दृष्टीने ते फारसे महत्त्वपूर्ण किंवा ठळकपणे दिसून येत नाही; आणि दुसरी म्हणजे, इतर कर्मचार्यांच्या तुलनेत मानसोपचार तज्ज्ञांचाच या ‘इमर्जन्सी रूम’विषयक समाजावर अधिक विश्वास असल्याचे दिसून येते.
याच संदर्भात, इंडियाना आणि फिनलंडमधील काही मोजक्या अभ्यासांत असे आढळून आले आहे की, पौर्णिमेच्या काळात आत्महत्येच्या घटना खरोखरच वाढतात. एका अभ्यासात हा परिणाम वृद्ध लोकांमध्ये अधिक दिसून आला, तर दुसर्या अभ्यासात तो केवळ रजोनिवृत्तीपूर्व (premenopausal) स्त्रियांमध्ये आणि तेही हिवाळ्यातच दिसून आला. मात्र, या दोन्ही अभ्यासांमधील निष्कर्ष पुन्हा पडताळून पाहताना (replicate करताना) तेच परिणाम मिळवण्यात अपयश आले. यामागे पौर्णिमेचा कोणताही गूढ प्रभाव नसून, प्रकाशाचा संपर्क आणि झोपेत होणारा व्यत्यय ही कारणे असावीत असा अंदाज वर्तवण्यात आला होता.
पौर्णिमेच्या काळात रुग्णालयात होणार्या भेटींबाबत सर्वाधिक संदर्भ दिला जाणारा अभ्यास २०११ मधील ‘वर्ल्ड जर्नल ऑफ सर्जरी’मध्ये प्रकाशित झाला होता; यात जर्मनीतील रुग्णालयाच्या डेटा प्रणालीमधील नऊ वर्षांच्या नोंदी तपासण्यात आल्या होत्या. पौर्णिमेच्या काळात रुग्णांच्या संख्येत कोणतीही वाढ दिसून आली नाही. या अभ्यासात शस्त्रक्रियेतील गुंतागुंत, ‘फ्रायडे द थर्टींथ’ (शुक्रवार आणि १३ तारीख), राशी आणि इतर वैशिष्ट्यांचाही विचार करण्यात आला होता, परंतु, आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, या कशाचाही कोणताही परिणाम दिसून आला नाही. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की, काही अभ्यासांमध्ये थोडासा संबंध दिसून येतो, परंतु बहुतांश अभ्यासांमध्ये तसे आढळत नाही.
कुत्रा चावल्यामुळे होणार्या उपचारांची माहितीही आपत्कालीन विभागांकडूनच मिळते आणि सर्वेक्षणांतून असे दिसून येते की, पौर्णिमेच्या काळात कुत्रा चावल्यामुळे दाखल होणार्या रुग्णांची संख्या जास्त असते, असा कर्मचार्यांचा समज आहे. परंतु इतर प्रकरणांप्रमाणेच, उपलब्ध आकडेवारी या समजाला दुजोरा देत नाही.
गर्भधारणेसाठी पौर्णिमा
प्रसूती आणि पौर्णिमेबद्दल अनेक प्रकारच्या समजुती आहेत, ज्यातील जवळजवळ सर्वच चंद्राचा संबंध उच्च जन्मदर, गर्भधारणेचे उच्च प्रमाण आणि कमी गुंतागुंतीशी जोडतात. याचा उगम कदाचित रोमन पौराणिक कथांमध्ये असावा, ज्यात लुना ही प्रजननक्षम मातृदेवी आहे. तरीही, ही समजूत पूर्णपणे खोटी ठरली आहे. अनेक दशकांतील असंख्य अभ्यासांमध्ये, ज्यात अमेरिकन जर्नल ऑफ ऑब्स्टेट्रिक्स अँड गायनॅकॉलॉजीच्या २००५ च्या एका अभ्यासाचा समावेश आहे, ज्यामध्ये नॉर्थ कॅरोलिनामधील पाच लाखांहून अधिक प्रसूतींचा अभ्यास करण्यात आला होता, चंद्राच्या कला आणि यापैकी कोणत्याही मापदंडांमध्ये कोणताही संबंध आढळला नाही.
याच्याशी संबंधित एक संकल्पना, जी प्रामुख्याने न्यू एज वेलनेस संस्कृतीत आढळते, तिला लुनासेप्शन (lunaception) म्हणतात. यात काही लोकांचा असा विश्वास आहे की प्रत्येक पौर्णिमेच्या तीन रात्री वगळता इतर सर्व रात्री पूर्ण अंधार करणार्या पडद्यांखाली झोपून अंडोत्सर्जनावर नियंत्रण मिळवता येते. यामागील कल्पना अशी आहे की जेव्हा गर्भधारणा पौर्णिमेच्या वेळी होते, तेव्हा एक प्रकारची पृथ्वीची ऊर्जा सर्वांत प्रबळ असते. तथापि, मोठ्या प्रमाणावरील अभ्यासांमध्ये असे आढळून आले आहे की, या पद्धतीचा गर्भधारणेच्या दरावर कोणताही परिणाम होत नाही.
भारतात असाही एक समज आहे – ज्याला काही कमी दर्जाच्या अभ्यासांचा आधार आहे की, पौर्णिमेच्या रात्री गर्भधारणा झाल्यास मुलगा होण्याची शक्यता जास्त असते. परंतु जगभरातील इतर भागांतील मोठ्या संख्येने झालेल्या अनेक अभ्यासांनी हा समज पूर्णपणे खोडून काढला आहे.
पौर्णिमा ही मासे पकडण्यासाठी सर्वोत्तम दिवस
गोड्या पाण्यातील माशांच्या बाबतीत बोलायचे झाल्यास, याचे उत्तर ठामपणे ‘नाही’ असे आहे. यावर विस्तृतपणे अभ्यास केला गेला आहे. सर्वांत जास्त उद्धृत केलेल्या अभ्यासांपैकी एक २००८ मध्ये कार्लटन विद्यापीठात करण्यात आला होता, जेव्हा संशोधकांनी एका तलावातील टॅग लावलेल्या माशांच्या हालचालींचा संपूर्ण वर्षभर मागोवा घेतला. त्यातून असा निष्कर्ष निघाला की, “चंद्राच्या आवर्तनांच्या संबंधात कोणतेही पुनरावृत्ती होणारे नमुने आढळले नाहीत.”
तथापि, खार्या पाण्यातील क्रीडा मासेमारीसाठी हे नेहमीच खरे असेल असे नाही. २०२४ मध्ये ‘रिव्ह्यूज इन फिश बायोलॉजी अँड फिशरीज’मध्ये १९० अभ्यासांचा एक आढावा प्रकाशित झाला आणि त्याने एक गुंतागुंतीचे चित्र सादर केले. रात्रीच्या वेळी आणि रात्रीच्या वेगवेगळ्या प्रकाशाच्या परिस्थितीत शिकारी माशांच्या वर्तनात बरेच बदल होतात, कारण लहान माशांचे थवे आणि झूप्लँक्टन यांसारख्या गोष्टी पौर्णिमेच्या वेळी साधारणपणे खोल पाण्यात राहतात. पण शिकारी मासे अजूनही भुकेले असतात, आणि बहुतेक अभ्यासांनुसार चंद्राच्या कलेचा त्यांच्या पकडल्या जाणार्या संख्येवर काहीही फरक पडत नाही. याला एक दुर्मिळ अपवाद स्वोर्ड फिश असू शकतो, जो थोड्याफार माहितीनुसार पौर्णिमेच्या वेळी अधिक वेळा गळाला लागतो. इतर बिलफिश आणि खार्या पाण्यातील माशांच्या बाबतीत असा कोणताही संबंध दिसून येत नाही.
पौर्णिमेच्या वेळी भूकंप होण्याची शक्यता जास्त
हे एक संभाव्य कारण वाटते, कारण चंद्राचे गुरुत्वाकर्षण पृथ्वीच्या आकाराला खरोखरच वाकवते, ज्यामुळे तणावग्रस्त भेगा मोकळ्या होण्याची शक्यता असते. आणि खरंच, भूकंप आणि भरती-ओहोटी यांच्यात संबंध आहे. हे खोल समुद्रातील भेगांच्या ठिकाणी आणि विशेषतः सर्वांत कमी भरतीच्या वेळी दिसून येते; कारण कमी झालेले गुरुत्वाकर्षण आणि समुद्राच्या वजनामुळे कमी झालेला दाब, या दोन्हींच्या संयोगामुळे हे शक्य होते.
पौर्णिमेच्या काळात, भरती-ओहोटीच्या शक्तीमुळे वार्षिक सर्वोच्च भरतीची पातळी वार्षिक सर्वांत कमी पातळीपेक्षा २०% पर्यंत जास्त असू शकते. पण जरी हे खूप जास्त वाटत असले, तरी हा फरक केवळ गुरुत्वाकर्षण शक्तीतील ०.००००२४५% च्या फरकामुळे येतो, जो दैनंदिन भरती-ओहोटीच्या तुलनेत पूर्णपणे नगण्य आहे. भूकंपांवर पौर्णिमेचा प्रभाव म्हणजे समुद्रातील एका होमिओपॅथिक थेंबासारखा आहे.
‘मानसशास्त्रीय ज्योतिषशास्त्र’
वास्तविक, ‘मानसशास्त्रीय ज्योतिषशास्त्र’ (psychological astrology) या क्षेत्रात असा दावा केला जातो. हे क्षेत्र म्हणजे मानसशास्त्राच्या विविध शाखा आणि ज्योतिषशास्त्र यांचे एक ‘छद्म-वैज्ञानिक’ (pseudoscientific) मिश्रण आहे. यात कार्ल युंग (Carl Jung) यांचा वारंवार उल्लेख केला जातो, ज्यामुळे अनभिज्ञ लोकांना ही एखादी वास्तविक गोष्ट वाटू शकते; पण तसे नाही. “आधुनिक मानसशास्त्राच्या कोणत्याही अभ्यासक्रमात किंवा पाठ्यपुस्तकात पौर्णिमेचा उल्लेख आढळत नाही, किंवा तिची कोणतीही भूमिका असू शकते अशी शक्यताही वर्तवली जात नाही. तर, पौर्णिमेबद्दलच्या ज्या समजुती किंवा दंतकथा मला सापडल्या, त्यापैकी सर्वांत ‘समंजस’ वाटणार्या आणि मध्ययुगीन अंधश्रद्धांशी फारसा संबंध नसलेल्या काही समजुतींचा हा एक थोडक्यात आढावा होता. यातील काही गोष्टी मला स्वतःलाही माहीत नव्हत्या, कारण, यातील अनेक समजुती वरकरणी तरी पटण्यासारख्या वाटतात. आता तुमच्याकडे या विषयाची पुरेशी माहिती आहे, त्यामुळे एखादा मित्र किंवा सहकारी तुम्हाला भेटला आणि त्याने यापैकी एखाद्या तुलनेने सौम्य गैरसमजावर विश्वास दर्शवला, तर तुम्ही त्याला योग्य माहिती देऊ शकाल. अर्थात, जर त्यांना असे वाटत असेल की चंद्र हा चीजचा (cheese) बनलेला आहे, तर मात्र तुम्हाला कदाचित माघार घेऊन त्यांचे म्हणणे मान्य करावे लागेल.”
-प्रभाकर नानावटी